BRICS 2024: kan het groeiende blok de westerse dominantie werkelijk uitdagen?

Terwijl de wereld de laatste verschuivingen in wereldwijde allianties volgt, springt de BRICS-top van 2024 in Kazan, Rusland, in het oog.

Het is niet zomaar een bijeenkomst van diplomaten en wereldleiders. Het is een demonstratie van de groeiende frustratie over een door het Westen gedomineerd systeem waarvan veel landen vinden dat het hun belangen niet meer dient.

Met nieuwe leden als Iran, Egypte, Ethiopië en de VAE vertegenwoordigen de BRICS-landen nu bijna de helft van de wereldbevolking.

Voor de Russische president Vladimir Poetin was de top een kans om te laten zien dat Rusland, ondanks sancties en geopolitieke spanningen, nog steeds verbonden is met belangrijke wereldspelers.

Voor andere BRICS-landen is het een kans om alternatieven voor het door het Westen gedomineerde economische systeem te verkennen en hun eigen positie op het wereldtoneel te versterken.

Het groeiende ledenaantal en de ambities van de BRICS-landen laten zien dat er behoefte is aan verandering, ook al blijft de weg ernaartoe onzeker.

Waarom de BRICS-top van 2024 belangrijk is

De BRICS-landen werden in 2009 opgericht en bestonden oorspronkelijk uit Brazilië, Rusland, India, China en Zuid-Afrika in een coalitie van opkomende economieën. Ze wilden de invloed van westerse instellingen als het IMF en de Wereldbank bestrijden.

De top van 2024 is de eerste sinds de BRICS-landen met vijf extra landen zijn uitgebreid. Naar verluidt hebben meer dan 30 landen interesse getoond om zich aan te sluiten.

De bijeenkomst, gehouden in de stad Kazan, bracht leiders en vertegenwoordigers van 36 landen bijeen. Dit is een duidelijk signaal dat Rusland ondanks de westerse sancties en economische isolatie verbonden blijft op het wereldtoneel.

Voor Rusland was het organiseren van de top een kans om het verhaal van isolatie na de invasie van Oekraïne in 2022 te bestrijden.

President Vladimir Poetin maakte van de gelegenheid gebruik om de rol van de BRICS-landen te benadrukken bij het creëren van een ‘nieuwe wereldorde’ die de westerse hegemonie uitdaagt.

Hij bekritiseerde de 'perverse methoden' van het Westen, waaronder sancties en economische dwang, die volgens hem wereldwijde conflicten hebben verergerd.

In deze context bood de top Rusland een platform om te laten zien dat het nog steeds belangrijke bondgenoten heeft, ook al blijft het afgesloten van veel westerse fora zoals de G20.

Hoewel de BRICS-landen goed zijn voor ongeveer 35% van de wereldwijde economische output, is het nog maar de vraag of ze ook als samenhangend tegenwicht kunnen fungeren.

De Kazan-verklaring, een document met 134 punten waarin de resultaten van de top worden samengevat, gaat in op veel onderwerpen, maar noemt de oorlog in Oekraïne slechts één keer. Er wordt opgeroepen tot naleving van de principes van de VN in plaats van het Russische standpunt te herhalen.

Deze neutraliteit benadrukt een belangrijke beperking: de interne verdeeldheid binnen de groep staat een eenduidige houding in de weg bij een van de belangrijkste geopolitieke conflicten van onze tijd.

Kunnen de BRICS-landen zich werkelijk losmaken van de dollar?

Een centraal thema van de top in Kazan was de drang naar financiële onafhankelijkheid van door het Westen gedomineerde systemen zoals de Amerikaanse dollar en het SWIFT-betalingsnetwerk.

Sinds Rusland in 2022 werd afgesloten van SWIFT, is het erop gebrand om alternatieven te ontwikkelen waarmee het met zijn partners kan handelen en tegelijkertijd de westerse sancties kan omzeilen.

Maar ondanks alle retoriek hebben de BRICS-landen nog steeds geen duidelijk plan gepresenteerd om de dollar in de wereldhandel te vervangen.

Hoewel China het gebruik van lokale valuta voor bilaterale handel heeft bevorderd en Rusland het idee van een specifiek BRICS-betalingssysteem heeft gesteund, blijft de weg voorwaarts onzeker.

Deskundigen als Mario Holzner van het Weense Instituut voor Internationale Economische Studies merken op dat dergelijke systemen waarschijnlijk op een laag niveau functioneren en niet de baanbrekende resultaten opleveren.

De afhankelijkheid van de dollar blijft groot: 59% van de wereldwijde buitenlandse reserves wordt nog steeds in dollars aangehouden, ook al is dit een daling ten opzichte van 70% in 1999.

Dit roept vragen op over hoe realistisch de ambities van de BRICS zijn. De Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva stelde vorig jaar een gemeenschappelijke BRICS-munteenheid voor, maar de scepsis blijft groot.

De Indiase minister van Buitenlandse Zaken, S. Jaishankar, heeft openlijk getwijfeld aan de haalbaarheid van een dergelijke munteenheid.

In plaats daarvan lijkt de groep zich meer te richten op het gebruik van nationale valuta's om de blootstelling aan schommelingen van de dollar te verminderen. Deze strategie kan op korte termijn winst opleveren, maar mist de transformerende kracht die nodig is om de dollar als wereldwijde reservevaluta van de troon te stoten.

Een diplomatieke overwinning of een gemiste kans?

Ondanks deze uitdagingen verliep de top in Kazan niet zonder diplomatieke successen.

De aanwezigheid van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, wiens land lid is van de NAVO, onderstreepte de groeiende aantrekkingskracht van de BRICS-landen buiten hun traditionele invloedssfeer.

Ondertussen was VN-secretaris-generaal Antonio Guterres aanwezig bij de top en voerde hij gesprekken met Poetin, ondanks kritiek uit Oekraïne.

Dit soort deelname suggereert dat de BRICS-landen een belangrijk platform voor internationale dialoog aan het worden zijn. Ze bieden landen een manier om hun kansen te spreiden in een steeds multipolairere wereld.

Toch legde de top ook interne tegenstrijdigheden bloot. Terwijl Rusland en China een meer openlijk anti-westerse agenda nastreven, zijn leden als India, Brazilië en Zuid-Afrika minder confronterend.

Deze landen onderhouden sterke banden met de VS en Europa, ook al onderzoeken ze economische samenwerking met Rusland en China.

India is bijvoorbeeld doorgegaan met het kopen van Russische olie met korting, omdat het profiteert van de lagere prijzen en tegelijkertijd openlijk de oorlogsretoriek van Moskou wil vermijden.

Deze spanning binnen de BRICS-landen bemoeilijkt het presenteren van een verenigd front.

Zoals Mo Ibrahim, een Soedanees-Britse zakenman, tijdens de top opmerkte, zien veel landen de BRICS-landen als een manier om een stem te krijgen in mondiale aangelegenheden die traditioneel werden gedomineerd door instellingen als het IMF en de Wereldbank na de Tweede Wereldoorlog.

Het gebrek aan consensus over belangrijke kwesties, zoals de oorlog in Oekraïne, onderstreept echter hoe moeilijk het is om een samenhangende strategie te formuleren.

Meer geblaf dan bijt?

De BRICS-top van 2024 is misschien een diplomatieke triomf wat betreft deelname, maar de werkelijke impact ervan is een kwestie van inhoud en niet zozeer van stijl.

Oppervlakkig gezien is de alliantie een weerspiegeling van een wereldwijde verschuiving: landen die zich ooit moesten aansluiten bij Washington of Beijing, zien nu een kans om hun eigen pad te bewandelen.

De aantrekkingskracht van de BRICS-landen ligt in de belofte van een wereld waarin opkomende economieën meer invloed kunnen uitoefenen op wereldwijde normen en regels.

Toch onthullen de interne verdeeldheid en vage plannen van de BRICS-landen onder de krantenkoppen een club die meer ambitieus dan revolutionair is.

De top in Kazan gaf blijk van ambities, maar miste de structurele hervormingen die nodig zijn om de wereldwijde financiën op een zinvolle manier te hervormen.

Zelfs de veelbesproken alternatieven voor de dollar blijven meer gepraat dan daden.

Hoewel de uitbreiding van het blok indrukwekkend is, betekent dit ook dat er met een breder scala aan belangen rekening moet worden gehouden. Dit zou de voortgang naar echte economische integratie kunnen vertragen.

Voor Rusland was de top in Kazan een kans om te laten zien dat het land niet geïsoleerd is, maar dat dit niet betekent dat het land aan de winnende hand is.

Dezelfde sancties die de BRICS-landen aantrekkelijker maakten voor potentiële nieuwe leden, benadrukken ook de beperkingen waarmee Moskou te maken heeft.

Het symbolische succes van de top verhult een diepere waarheid: zelfs nu de BRICS-landen steeds meer leden krijgen, blijft het een forum waar grieven met het Westen vaker worden gedeeld dan dat er concrete oplossingen worden gevonden.

Kortom, hoewel de BRICS-landen groeien, zijn ze nog niet baanbrekend.

De uitbreiding ervan getuigt van de behoefte aan alternatieven, maar de middelen om een nieuwe wereldorde te creëren ontbreken nog steeds.

Voorlopig is het blok een nuttige drukventiel voor landen die wantrouwend staan tegenover westerse invloed, maar het is geen vervanging daarvoor.

De echte test voor BRICS zal zijn of het zijn brede ledenaantal en verheven retoriek kan vertalen naar een echt alternatief dat de balans van de mondiale macht verschuift. Tot die tijd blijft het een speler om in de gaten te houden, maar nog niet de zwaargewicht die het wil zijn.