Is de Israëlische economie op weg naar een ineenstorting nu de oorlog in Gaza voortduurt?

Het voortdurende conflict tussen Israël en Hamas, dat op 7 oktober 2023 uitbrak, heeft niet alleen een tragische tol geëist aan mensenlevens, maar ook aan de Israëlische economie.

Terwijl de oorlog voortduurt en er geen duidelijk einde in zicht is, staat de financiële stabiliteit van Israël op de rand van de afgrond.

De combinatie van langdurige militaire operaties ontwrichtte het dagelijks leven en de stopzetting van economische activiteiten heeft het land aan de rand van een economische ineenstorting gebracht.

Deze situatie is een pijnlijke herinnering aan hoe voortdurende conflicten de economie van een land kunnen verwoesten en de toekomstige stabiliteit en welvaart kunnen bedreigen.

Israël: een natie die wordt belegerd

Direct na de aanslagen van 7 oktober mobiliseerde Israël 300.000 reservisten, waardoor een aanzienlijk deel van de beroepsbevolking werd weggehaald bij hun werk en bedrijf.

Hoewel deze massale oproep noodzakelijk was voor de nationale verdediging, heeft het de economische crisis in Israël verergerd en de productiviteit van het land ernstig aangetast.

Omdat honderdduizenden burgers plotseling niet meer konden werken, daalde de productiviteit enorm, wat leidde tot een scherpe krimp van het BBP van Israël.

Tegen het einde van het vierde kwartaal van 2023 was de economie op jaarbasis met een alarmerende 19,4% gekrompen. Dat is een veel steilere neergang dan iedereen had verwacht.

Bron: Financial Times

De economische gevolgen werden nog verergerd door de evacuatie van meer dan 120.000 Israëliërs uit gebieden nabij de noordelijke en zuidelijke grenzen, waardoor gemeenschappen en lokale economieën ontwricht raakten.

Beperkingen voor Palestijnse arbeiders uit de Westelijke Jordaanoever, die een cruciale rol spelen in de Israëlische bouwsector, leidden tot een tekort aan arbeidskrachten. Hierdoor werden projecten stilgelegd en daalde de economische groei verder.

Terwijl de overheidsuitgaven in de laatste maanden van 2023 met 88% stegen om militaire inspanningen en ontheemde burgers te ondersteunen, daalden de consumentenuitgaven, een essentieel onderdeel van de economische activiteit, met 27%.

Deze combinatie van torenhoge uitgaven en dalende inkomsten leidde tot een diepe en langdurige economische crisis.

Het begin van het einde: wereldwijde gevolgen

De volledige impact van het conflict op de financiën van het land werd duidelijk in februari 2024, toen Moody's de kredietwaardigheid van Israël verlaagde van A1 naar A2.

De verlaging van de kredietwaardigheid was een duidelijk waarschuwingssignaal en weerspiegelde de groeiende bezorgdheid over het vermogen van Israël om zijn stijgende schulden te beheren en economische stabiliteit te handhaven te midden van het aanhoudende conflict.

Fitch volgde kort daarna en verlaagde de langetermijnschuldrating van Israël van A+ naar A met een negatieve outlook. Als reden werd de aanhoudende oorlog, de toegenomen geopolitieke risico's en de sterk gestegen schuld/bbp-ratio van meer dan 70% aangehaald.

Deze zomer is duidelijk geworden dat het toerisme, een belangrijke bijdrage aan de Israëlische economie, sinds het begin van de oorlog vrijwel is ingestort.

De sector, die jaarlijks miljarden opbracht, is gedecimeerd doordat internationale bezoekers het land dat in conflict is, mijden.

Volgens de Hebreeuwse krant Maarivover zijn er meer dan 46.000 bedrijven failliet gegaan en vertonen buitenlandse investeringen, die in het eerste kwartaal van 2023 al met 60% waren gedaald vanwege het extreemrechtse beleid van de Israëlische regering, geen tekenen van herstel.

Het merendeel van het geld dat in Israëlische beleggingsfondsen wordt geïnvesteerd, wordt snel doorgesluisd naar investeringen in het buitenland. Israëliërs willen namelijk niet dat hun eigen pensioenfondsen, verzekeringsfondsen of spaargeld afhankelijk worden van het lot van de staat Israël.

Nu zijn die bedrijfssluitingen misschien nog maar het begin. Volgens een schatting die The Times of Israel citeert, zullen er naar verwachting tot 60.000 bedrijven sluiten voordat 2024 voorbij is.

Het vertrouwen van investeerders, dat al was geschokt door het langdurige conflict, kreeg een verdere deuk. De kosten van lenen voor Israël stegen, wat de inspanningen om de oorlog en andere overheidsuitgaven te financieren, compliceerde.

De verzekeringen van premier Benjamin Netanyahu dat de economie zou herstellen zodra de oorlog voorbij was, hielpen niet om de zorgen weg te nemen, vooral omdat het conflict nog niet voorbij leek.

De downgrades onderstreepten de realiteit dat zelfs een land met een historisch sterke economie in ernstige financiële problemen kan komen als het in een langdurig en kostbaar conflict terechtkomt.

Een worstcasescenario: stagflatie

Medio 2024 werd al duidelijk dat de Israëlische economie moeite had om weer op gang te komen.

In het tweede kwartaal van het jaar werd een groei van het BBP van slechts 1,2% genoteerd. Dat is aanzienlijk lager dan de verwachtingen van analisten en niet voldoende om de zware verliezen van de voorgaande maanden te compenseren.

Deze trage groei onderstreepte de omvang van de economische schade die de oorlog had aangericht.

Problemen met het aanbod, met name het aanhoudende tekort aan Palestijnse arbeiders die van cruciaal belang waren voor de bouwsector, bleven het economisch herstel belemmeren.

Bron: Tradingeconomics

De inflatie, die in de beginfase van het conflict nog relatief onder controle was, begon nu ook te stijgen.

In juli 2024 was de inflatie gestegen tot 3,2%. Daarmee overtrof het de doelstelling van de overheid en werd het een extra uitdaging voor de economische uitdagingen van Israël.

De Bank of Israel bevond zich in een lastige positie, omdat ze de rente niet kon verlagen om de groei te stimuleren vanwege aanhoudende geopolitieke spanningen en stijgende prijsdruk.

Bron: Tradingeconomics

Israëls “code rood”

De financiële tol van het voortdurende conflict is verbijsterend. Volgens schattingen van Israëlische economen heeft de oorlog het land al meer dan NIS 250 miljard ($67,3 miljard) gekost.

Verwacht wordt dat dit bedrag zal toenemen naarmate het conflict voortduurt, waarbij de Israëlische defensie-instelling een extra jaarlijkse verhoging van ten minste NIS 20 miljard ($5,39 miljard) nastreeft, alleen al om de militaire operaties in stand te houden.

Dit uitgavenniveau nadert een ‘oververhit’ niveau, waarbij het begrotingstekort onlangs is gestegen tot een onhoudbaar niveau van 8,1% van het BBP, wat aanleiding geeft tot dringende oproepen tot fiscale hervormingen.

De gouverneur van de Bank of Israel, Amir Yaron, nam de ongebruikelijke stap om premier Netanyahu publiekelijk aan te sporen om permanente wijzigingen in de staatsbegroting door te voeren.

In een brief aan de premier benadrukte Yaron de noodzaak van een aanpassing van 30 miljard NIS (8 miljard dollar) om het groeiende begrotingstekort aan te pakken en de geloofwaardigheid van Israël op de internationale financiële markten te behouden.

Yarons pleidooi benadrukte de ernst van de economische situatie. Militaire uitgaven bleven stijgen, zonder dat er een einde aan het conflict in zicht was, en het risico van een bredere regionale oorlog met Iran en Hezbollah lag nog steeds op tafel.

Ondanks deze toenemende druk leek de Israëlische regering terughoudend om de noodzakelijke, maar politiek gevoelige, maatregelen te nemen om de economie te stabiliseren.

De aarzeling om de discretionaire uitgaven te verlagen of de belastingen te verhogen, weerspiegelde een bredere politieke afweging, waarbij Netanyahu mogelijk impopulaire maatregelen wilde vermijden die belangrijke kiezers zouden kunnen vervreemden.

Deze passiviteit verergerde de economische crisis alleen maar, wat leidde tot speculaties dat de regering opzettelijk begrotingshervormingen uitstelt om binnenlandse tegenreacties te voorkomen of om de weg vrij te maken voor vervroegde verkiezingen.

Massale exodus kan de identiteit van het land bedreigen

Naast de directe economische gevolgen heeft Israël op de lange termijn te maken met een potentieel nog schadelijker probleem: de braindrain.

Israël is er al lang trots op dat het een 'start-upnatie' is, met een bloeiende hightechsector die een groot deel van het economische succes van het land heeft bepaald.

Het aanhoudende conflict en de sombere economische vooruitzichten zorgen er echter voor dat steeds meer hoogopgeleide Israëliërs overwegen om te emigreren.

Als we even terugkijken in de geschiedenis, zien we dat landen als Griekenland, Jamaica, India en Pakistan ook onder dit fenomeen te lijden hebben gehad.

Deze landen kampen nog steeds met de gevolgen van het feit dat hun meest geschoolde werknemers het land verlaten vanwege diverse economische problemen.

Uit recent onderzoek blijkt dat deze expats zelden terugkeren naar hun thuisland.

Deze potentiële uittocht van talent vormt een aanzienlijke bedreiging voor de toekomst van Israël. De hightechindustrie, die goed is voor een substantieel deel van het BBP van het land en een belangrijke motor is geweest voor innovatie en economische groei, is sterk afhankelijk van een kleine, hooggekwalificeerde beroepsbevolking.

Als deze groep talenten kleiner wordt, kan het voor Israël dramatisch uitlopen op zijn vermogen om zijn positie als wereldleider op het gebied van technologie en innovatie te behouden.

De uitdrukking “van een opstartnatie naar een shutdownnatie”, bedacht door de BDS-beweging, vat het reële risico dat Israël zijn economische motor ziet sputteren als de braindrain versnelt, perfect samen.

Als de talentenvijver kleiner wordt, kan dat leiden tot een afname van onderzoek en ontwikkeling, minder buitenlandse investeringen en een vertraging in de oprichting van nieuwe bedrijven en industrieën.

Op termijn zou dit de concurrentiepositie van Israël in de wereldeconomie kunnen aantasten, wat zou kunnen leiden tot lagere groeicijfers en een lagere levensstandaard.

De gevolgen op de lange termijn kunnen verwoestend zijn, niet alleen voor de economie, maar ook voor het vermogen van Israël om zijn technologische en militaire superioriteit in de regio te behouden. Ook kunnen er demografische veranderingen optreden.

Laatste hoofdstuk: Isolatie

Een ander belangrijk probleem waarmee Israël te maken heeft, is de mogelijkheid van strengere internationale sancties.

Hoewel Israël al lang kan rekenen op sterke steun van belangrijke westerse bondgenoten, met name de Verenigde Staten, hebben het aanhoudende conflict en de hoge slachtoffers onder burgers in Gaza geleid tot toenemende internationale veroordeling.

De roep om sancties tegen Israël wordt steeds luider, vooral vanuit delen van Europa en binnen internationale organisaties zoals de Verenigde Naties.

Het opleggen van sancties zou een verwoestende impact kunnen hebben op de toch al kwetsbare economie van Israël.

De recente geschiedenis laat duidelijk zien hoe sancties een land kunnen verlammen, zoals in Iran en Rusland.

De gevolgen van dergelijke sancties zouden gemakkelijk kunnen zijn: een kelderende munteenheid, hyperinflatie, een langdurige krimp van het BBP en een scherpe daling van de levensstandaard van burgers.

Als Israël met soortgelijke sancties te maken zou krijgen, vooral in de vorm van handelsbeperkingen of financiële isolatie, dan zouden de gevolgen ronduit catastrofaal zijn.

De economie van het land is sterk geïntegreerd in de wereldmarkt, met name via de technologiesector, die afhankelijk is van internationale investeringen en partnerschappen, en via de energie-export, die afhankelijk is van sterke handelsrelaties.

Recente ontwikkelingen hebben waarschuwingssignalen afgegeven dat dit een scenario is dat zich waarschijnlijk eerder dan later zal afspelen. Zo is het elektriciteitsnet van Israël, dat grotendeels is overgestapt op aardgas, nog steeds afhankelijk van steenkool om aan de vraag te voldoen.

De grootste leverancier van steenkool aan Israël is Colombia. Dit land heeft aangekondigd dat het de steenkoolleveringen aan Israël zal opschorten zolang de oorlog duurt.

De keuzes die de komende maanden gemaakt worden, zullen bepalen of Israël zijn economie kan stabiliseren en zijn toekomst veilig kan stellen, of dat het land geconfronteerd wordt met een toekomst waarin de pijlers van zijn economisch succes – innovatie, talent en mondiale concurrentiekracht – worden uitgehold.

De weg vooruit is onzeker, maar het is duidelijk dat Israël zonder daadkrachtige maatregelen afstevent op een periode van ongekende economische en sociale onrust.