De Duitse economie verkeert in grote problemen. Kunnen de verkiezingen verandering brengen?

Duitsland verkeert midden in de ergste economische recessie van de afgelopen jaren.

Officiële cijfers laten zien dat het bbp al twee jaar op rij krimpt. Ook in 2025 zal er naar verwachting geen verbetering komen, met een voorspelde groei van bijna nul.

Volgens het IMF zal de Duitse economie de komende vijf jaar slechts met 5% groeien, ver onder het EU-gemiddelde van 8%.

De verkiezingen op 23 februari 2025 bieden een kans om deze problemen aan te pakken. Maar tot nu toe hebben de verkiezingscampagnes zich niet gericht op de langetermijn economische uitdagingen van het land. Daardoor hebben kiezers maar beperkt inzicht in hoe de volgende regering deze problemen zou kunnen aanpakken.

Wat is er gebeurd met 'Made in Germany'?

De Duitse industrie is goed voor bijna 20% van het bruto binnenlands product (bbp) van het land, ver boven het EU-gemiddelde van 15%. Maar de industriële productie is sinds 2017 gedaald, terwijl de wereldwijde productie juist is gestegen.

De Duitse auto-industrie, een pijler van de economie, worstelt er nu mee om mee te blijven in de markt voor elektrische voertuigen (EV's). Vorige maand kondigde Volkswagen een plan aan om 35.000 banen te schrappen, nadat het jarenlang achterbleef bij Chinese concurrenten op het gebied van EV-innovatie.

Bovendien heeft het faillissement van autoleverancier Gerhardi ervoor gezorgd dat 1.500 werknemers hun baan kwijtraken. Een andere grote leverancier, Kostal, heeft banen verplaatst naar Oost-Europa. Vakbondsvertegenwoordigers waarschuwen dat de regio een “industrieel openluchtmuseum” zou kunnen worden.

De hoge energieprijzen hebben de situatie nog verder verslechterd. Na de Russische invasie van Oekraïne verloor Duitsland de toegang tot goedkoop Russisch gas, wat de kosten voor energie-intensieve industrieën deed stijgen.

De Duitse economie: hoe slecht is het?

De Duitse economie is nu even groot als begin 2020, wat betekent dat er vijf jaar stagnatie is geweest, aldus Carsten Brzeski, econoom bij ING.

Het land wordt geconfronteerd met toenemende externe druk, omdat China is veranderd van een belangrijke exportbestemming tot een felle concurrent.

Tegelijkertijd zouden de protectionistische beleidsmaatregelen van de Amerikaanse president Donald Trump de Duitse economie 1% van het bbp en 300.000 banen kunnen kosten als er tarieven worden ingevoerd op Duitse exportproducten.

De economische vertraging in Duitsland is niet alleen het gevolg van externe druk. Decennia van onderinvesteringen in infrastructuur hebben hun tol geëist.

Treinen rijden vaak te laat, de internetverbinding is achterop geraakt ten opzichte van andere Europese landen en het land beschikt niet over voldoende oplaadpunten om de adoptie van elektrische voertuigen te ondersteunen.

Tegelijkertijd nemen de demografische uitdagingen toe. De vergrijzing van de Duitse bevolking en het tekort aan vakmensen bedreigen de langetermijnontwikkeling.

De Bertelsmann Foundation schat dat Duitsland tot 2040 jaarlijks 288.000 geschoolde immigranten nodig heeft om te voorkomen dat de beroepsbevolking met 10% krimpt.

Toch is immigratie een politiek gevoelig onderwerp geworden, met een toenemende steun voor de uiterst rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD).

Verkiezingsbeloften: feit of fictie?

De verkiezingscampagne van 2025 wordt gedomineerd door beloftes, maar er worden weinig concrete oplossingen geboden voor de structurele problemen van Duitsland.

Friedrich Merz, leider van de conservatieve CDU/CSU en favoriet om de volgende bondskanselier te worden, heeft belastingverlagingen voor bedrijven en een verhoging van de defensie-uitgaven beloofd.

Hij heeft echter de discussie over het versoepelen van de Duitse constitutionele 'schuldenrem' vermeden. Deze beperkt het begrotingstekort tot 0,35% van het bbp.

In het manifest van de CDU/CSU wordt benadrukt dat ontwikkelingshulp afhankelijk is van de bestrijding van illegale migratie en de vermindering van de geopolitieke invloed van Rusland en China.

De sociaaldemocraten (SPD), onder leiding van bondskanselier Olaf Scholz, stellen voor om de rijken te belasten om investeringen in groene energie, onderwijs en infrastructuur te financieren.

Hun staat van dienst van drie jaar aan de macht is echter bezoedeld door het gebrek aan actie op cruciale hervormingen, waardoor hun geloofwaardigheid is afgenomen.

Hoewel de SPD de nadruk legt op een feministisch buitenlands beleid en wereldwijde belastingheffing voor de superrijken, hebben deze voorstellen weinig steun gekregen, omdat kiezers sceptisch zijn over de vraag of ze daadwerkelijk tot betekenisvolle verandering zullen leiden.

De Groenen richten zich op klimaatactie en steun aan Oekraïne. Ze pleiten voor meer internationale klimaatfinanciering en voor het toepassen van feministische en dekolonisatiebenaderingen in hun ontwikkelingsagenda.

Het is echter moeilijk om deze prioriteiten in evenwicht te brengen met de financiële beperkingen. Met een peiling van ongeveer 13% zullen de Groenen moeite hebben om voldoende invloed te krijgen om hun beleid in een toekomstige coalitie door te drukken.

Ondertussen profiteert de Alternative für Deutschland (AfD ) van de angst van de kiezers, met name wat betreft migratie.

De uiterst rechtse partij, die 20% van de stemmen haalde, heeft strenge immigratiebeperkingen, een vermindering van de ontwikkelingshulp en beleid gericht op de culturele dimensies van buitenlandse financiering voorgesteld.

De AfD biedt echter weinig concrete oplossingen voor de diepere economische problemen van Duitsland, maar vertrouwt in plaats daarvan op populistische retoriek.

De Vrij Democratische Partij (FDP), die 4% van de stemmen haalt en het risico loopt de drempel voor het Bundestag niet te halen, pleit voor het verlagen van de ontwikkelingsbegrotingen en voor de integratie van het ontwikkelingsbeleid in bredere buitenlandse en veiligheidskaders.

Dit is in lijn met hun focus op bezuinigingen, maar het lost niet de investeringsbehoeften van Duitsland op.

Het dilemma van de 'schuldenrem' in Duitsland

De begrotingsregels van Duitsland vormen een grote belemmering voor investeringen.

De 'schuldenrem' is sinds 2009 van kracht en beperkt de overheidsuitgaven, zelfs voor dringende behoeften.

Volgens economen heeft Duitsland door tientallen jaren van onderinvesteringen te maken met een verouderde infrastructuur en technologie.

Uit een studie blijkt dat Duitsland de komende tien jaar € 600 miljard aan overheidsinvesteringen nodig heeft om alleen al het onderwijs, het vervoer en het klimaatbeschermingssysteem te moderniseren. Dat zou betekenen dat er jaarlijks 1,5% van het bbp moet worden geïnvesteerd, wat ver boven het huidige niveau ligt.

Een ander aandachtspunt is de defensiebegroting. Om de doelstelling van de NAVO van 2% van het BBP te halen, is een speciaal fonds van € 100 miljard nodig. Dat fonds vervalt in 2026.

Volgens experts moet Duitsland 3% van het bbp uitgeven om een modern leger te behouden. Dat zou betekenen dat er jaarlijks € 70 miljard extra nodig is.

Het immigratieparadox van Duitsland

Meer dan een derde van de Duitse bedrijven geeft aan moeite te hebben met het vinden van gekwalificeerde werknemers, aldus het Ifo-instituut.

Toch wordt in het publieke debat vaak voorbijgegaan aan de economische bijdrage van immigranten.

Zo is 89% van de Syrische mannen die tussen 2014 en 2016 aankwamen, nu aan het werk. Dit toont aan dat een goed beheerd immigratiebeleid potentiële voordelen heeft.

De opkomst van de AfD, met zijn anti-immigratiebeleid, heeft echter de mainstreampartijen gedwongen om strengere beleidsmaatregelen te nemen.

De CDU/CSU heeft een 'de facto immigratiebeperking' voorgesteld en strengere asielregels, zoals het beperken van familiereünie en het versnellen van uitzettingen.

De Groenen en de SPD benadrukken daarentegen het belang van geschoold immigratie om de tekorten in de beroepsbevolking op te vullen.

Hun boodschap wordt echter vaak overschaduwd door de luidere, meer populistische retoriek van de AfD.

Duitsland: een land op zoek naar richting

Bij de verkiezingscampagnes zijn de structurele problemen van Duitsland grotendeels genegeerd. Politici blijven beloftes doen over belastingverlagingen en sociale voordelen, zonder de noodzaak van ingrijpende hervormingen aan te kaarten.

Decennialang stond 'Made in Germany' voor innovatie, kracht en betrouwbaarheid. Het was niet zomaar een slogan, maar een belofte aan de wereld en een bron van trots in eigen land. Maar nu fabrieken sluiten en industrieën worstelen, zijn veel Duitsers pessimistisch over de toekomst.

Bij deze verkiezingen draait het niet alleen om beleid of partijprogramma's. Het gaat om identiteit. Zal deze stemming de weg naar de toekomst verlichten, of zal Duitsland in de achteruitkijkspiegel op zoek moeten naar zichzelf?