Explainer: Europa's interne oorlog tegen het conflict tussen Rusland en Oekraïne

Weinig Europese leiders spreken in zulke absolute termen als Viktor Orbán. En via een recente post op X verklaarde hij dat "Brussel voor oorlog heeft gekozen".

Terwijl de meeste Europese regeringen zich achter Oekraïne scharen met wapens, leningen en morele zekerheid, ziet Orbán een elite slaapwandelend een oorlog tegemoet die ze niet kan winnen en een vrede die ze zich niet wil voorstellen.

Vanuit het perspectief van Orbán is de Europese Unie getransformeerd van een vredesproject tot een instrument van confrontatie

Of hij nu gelijk heeft of niet, feit is dat sommige Europeanen met hem resoneren. Na bijna vier jaar oorlog, stijgende energieprijzen en het gevoel dat er geen einde komt aan het conflict, test de Hongaarse leider of 'vredesmoeheid' de volgende populistische valuta in de Europese politiek zou kunnen worden.

Een eenzame stem of een profetische?

De opstand van Orbán binnen de EU is niet nieuw, maar de context is veranderd. Sinds de grootschalige invasie van Rusland in 2022 heeft de EU meer dan € 177 miljard aan steun aan Oekraïne toegezegd, en nog eens € 50 miljard via de Oekraïne-faciliteit voor 2024-2027.

Met deze cijfers is de EU verreweg de grootste donor van Kiev.

Maar Hongarije stelt dat de morele ijver van de EU het land blind heeft gemaakt voor de strategische realiteit. Orbán vertelde het parlement eerder dit jaar dat "Europa een oorlog financiert die het militair niet kan winnen en zich economisch niet kan veroorloven."

In zijn framing verwarren de leiders van het continent escalatie met moed. Hij wijst op de herhaalde EU-sanctiepakketten, die oplopen tot 19 ver, die de Europese industrieën evenveel hebben geschaad als de Russische exporteurs.

Het is verleidelijk om dit af te doen als egoïstische retoriek van een regering die afhankelijk is van Russisch gas en olie. Toch boort Orbáns houding een publiek aan. Uit peilingen in Duitsland, Italië en Slowakije blijkt dat een groeiend deel van de kiezers de voorkeur geeft aan een onderhandelde regeling boven voortzetting van de strijd. Hongarije heeft dat sentiment gewoon omgezet in staatsbeleid.

Het probleem voor Brussel is niet dat Orbán het op elk punt bij het verkeerde eind heeft, maar dat zijn verhaal een verleidelijke eenvoud biedt. Dat Europa "morgen" vrede zou kunnen hebben als het maar zou stoppen met het voeden van de oorlogsmachine.

Het is een boodschap die is gebouwd voor sociale media, waar nuance snel sterft en uitputting meer spreekt dan strategie.

Het vredesplan dat de lijnen vervaagde

Eind oktober is het beleid veranderd. Europese diplomaten hadden, in coördinatie met Oekraïne, een 12-puntenplan opgesteld om de oorlog langs de bestaande frontlinies te stoppen.

Het voorstel zou ervoor zorgen dat beide legers posities bevriezen, gevangenen uitwisselen, gedeporteerde kinderen terugsturen en beginnen met de wederopbouw onder westers toezicht. Een "Vredesraad" onder voorzitterschap van de Amerikaanse president Donald Trump zou toezicht houden op de uitvoering.

Voor Orbán was dit plan een rechtvaardiging. Hij had maandenlang gewaarschuwd dat voortdurende escalatie de Russische controle alleen maar zou verankeren en de middelen van Europa zou uitputten. Nu was een door Trump gesteund staakt-het-vuren-concept in het reguliere gesprek terechtgekomen.

De kleine lettertjes van het plan laten zien hoe pragmatisch Europa aan het worden is. De sancties tegen Rusland zouden geleidelijk worden opgeheven, maar de 300 miljard dollar aan bevroren tegoeden van de Russische centrale bank zou geblokkeerd blijven totdat Moskou bijdraagt aan de wederopbouw van Oekraïne. Oekraïne zou ondertussen een versneld pad naar EU-lidmaatschap en veiligheidsgaranties krijgen van westerse mogendheden.

In theorie is dit een vrede van uitputting, en geen overwinning. Maar zelfs dit idee stuit op weerstand in Kiev en tussen oostelijke EU-landen. De Oekraïense president Volodymyr Zelenskyy verwierp publiekelijk elk plan dat "agressie beloont", terwijl de Baltische leiders het bevriezen van de oorlogslijnen een morele capitulatie noemden.

Diplomaten in Brussel vrezen dat de aanpak van Trump Europa buitenspel zou kunnen zetten, gereduceerd tot het financieren van een door Washington opgelegde vrede.

Orbán interpreteert het echter anders. Voor hem bewijst het feit dat Europa zelfs maar een dergelijke deal overweegt dat "het tijdperk van oorlogsenthousiasme" aan het kraken is. Hij presenteert zichzelf als de realist die de grenzen van de westerse vastberadenheid zag voordat iemand anders dat deed.

Geld, moraliteit en de Brusselse impasse

Terwijl diplomaten vredesblauwdrukken bespraken, struikelden de EU-leiders over de vraag hoe ze de verdediging van Oekraïne moesten betalen. Tijdens hun top eind oktober slaagden ze er niet in overeenstemming te bereiken over het gebruik van 183 miljard euro aan bevroren Russische tegoeden ter dekking van een herstellening van 140 miljard euro voor Kiev.

België weigerde, uit angst voor rechtszaken als Rusland terugbetaling zou eisen. Zonder unanieme steun stortte het plan in in een nieuwe ronde van procedurele vertragingen.

De symboliek was moeilijk te negeren. Op dezelfde dag dat Zelenskyy pleitte voor "snelle actie", sloeg de Hongaarse Orbán het Oekraïne-debat volledig over en woonde in plaats daarvan de nationale feestdagceremonies in Boedapest bij. Maar de EU-leiders legden hun solidariteitsverklaring af zonder zijn handtekening.

Deze impasse heeft de tegenstrijdigheden van Europa blootgelegd. Het wil Rusland laten betalen voor zijn agressie, maar aarzelt om de juridische en financiële risico's daarvan te testen. Het wil schouder aan schouder staan met Oekraïne, maar worstelt om de kosten gelijk te verdelen. En het wil eenheid, maar blijft de grenzen van de eensgezindheid onder ogen zien.

Elke impasse geeft Orbán meer munitie. Hij schildert Brussel af als verlamd door hypocrisie, gretig om waarden te prediken, terughoudend om de gevolgen te dragen. Voor zijn binnenlandse publiek positioneert hij Hongarije als de enige realist in een continent dat wordt geregeerd door moralisten. Of dat nu waar is of niet, het werkt politiek.

De komende wedstrijd om het verhaal van Europa

Uiteindelijk is dit nu een politieke oorlog geworden. De militaire frontlinies kunnen stabiliseren, de ideologische strijd binnen de EU is nog maar net begonnen.

De oostelijke leden van het blok, met name de Baltische staten en Polen, zien het voortbestaan van Oekraïne nog steeds als existentieel voor de veiligheid van Europa. Westerse hoofdsteden, die te maken hebben met fiscale moeheid, neigen af naar beheerste inperking.

De boodschap van Orbán, dat vrede moed vereist om compromissen te sluiten, heeft enkele weerklanken gevonden. Robert Fico uit Slowakije, Giorgia Meloni uit Italië en segmenten van de extreemrechtse AfD in Duitsland en de Rassemblement National National in Frankrijk hebben allemaal laten doorschemeren dat er een einde moet komen aan de "voor altijd oorlog"-aanpak van de EU. Als de publieke opinie verder neigt naar vermoeidheid, kan de framing van Orbán de meerderheidsmening worden.

Die mogelijkheid beangstigt Brussel. Twee decennia lang heeft de EU haar legitimiteit gebouwd op de bewering dat haar eenheid Europa kracht geeft. De oorlog in Oekraïne veranderde die bewering in een morele kruistocht. Als we nu de samenhang verliezen, zou dat meer zijn dan een tegenslag in het beleid. Het zou een filosofische nederlaag zijn.

Toch dwingt de provocatie van Orbán tot een ongemakkelijke afrekening. De EU wil vrede en gerechtigheid verdedigen, maar blijft een civiele macht die opereert in een wereld van harde dwang. De sancties straffen Moskou, maar geven ook een nieuwe vorm aan de wereldwijde energiemarkten, waardoor de kosten in eigen land stijgen. Zijn beloften aan Oekraïne strekken zich tientallen jaren uit, terwijl zijn burgers vandaag verlichting eisen.

Europa's interne oorlog over de oorlog tussen Rusland en Oekraïne gaat niet alleen over hoe deze te beëindigen, maar ook over hoe Europa zichzelf daarna definieert. Is het een unie van waarden die klaar zijn om de last van de verdediging te dragen, of een confederatie van naties die gebonden zijn door gemak?

Orbán gokt erop dat vermoeidheid die vraag voor hem zal beantwoorden.