De nieuwe economische orde in het Midden-Oosten: wie wint en wie verliest?

Het Midden-Oosten wordt niet door oorlog, maar door geld en invloed hertekend.

Nu de greep van Iran verzwakt, stappen Saoedi-Arabië, de VAE en Turkije in de bres. Ze gebruiken investeringen in plaats van ideologie om hun macht uit te breiden.

Tegelijkertijd hertekenen grote projecten zoals de India-Midden-Oosten-Europa Economische Corridor (IMEC) de wereldwijde handelsroutes en veranderen ze de economische focus van de regio van olie naar infrastructuur, technologie en financiën.

De oude machtsverhoudingen vervagen en er ontstaat een nieuw Midden-Oosten, dat wordt gedreven door concurrentie, investeringen en strategische allianties.

Verliest Iran zijn economische invloed?

Decennialang heeft Iran geld en militaire steun gebruikt om invloed uit te oefenen in het Midden-Oosten. Het heeft geld gestort aan Hezbollah in Libanon, Hamas in Gaza en het regime van Bashar al-Assad in Syrië.

Dat netwerk valt nu uit elkaar. Een belangrijk keerpunt was de val van Assad in december 2024.

Iran heeft miljarden geïnvesteerd om hem aan de macht te houden, maar die investering is nu verloren.

Hezbollah kampt met financiële problemen, omdat Iran geen geld meer via Syrië kan sturen. Hamas, verzwakt door de oorlog, heeft ook te maken met een tekort aan financiering.

Tegelijkertijd krimpt de olieproductie van Iran. Door de sancties is het moeilijk om olie legaal te verkopen en doordat belangrijke financiële netwerken zijn verstoord, raakt het land zijn opties kwijt.

De Iraanse rial bereikte onlangs zijn laagste stand ooit ten opzichte van de dollar. Dat is een teken dat de economie onder grote druk staat.

Iran heeft nog steeds invloed in Jemen via de Houthi's, maar zijn regionale macht is veel zwakker dan nog maar een paar jaar geleden.

De Golfstaten treden op als nieuwe financiers van de regio

Nu Iran het moeilijk heeft, nemen Saoedi-Arabië, de VAE en Qatar de rol van belangrijkste financiële steunpilaren van het Midden-Oosten over.

Deze landen hebben geld geïnvesteerd in de worstelende economieën in de regio.

Tussen 2021 en 2022 verstrekten ze leningen ter waarde van $ 34 miljard, een aanzienlijke stijging ten opzichte van de voorgaande twee jaar.

Hun invloed groeit niet door oorlog, maar door investeringen.

Naast de regionale hulp investeren de Golfstaten ook fors in hun eigen infrastructuur.

De VAE sloot onlangs een spoorwegdeal van $ 2,3 miljard met Jordanië, terwijl Saoedi-Arabië de spoorweginvesteringen heeft verhoogd tot meer dan $ 4 miljard als onderdeel van het plan Vision 2030.

Deze projecten maken deel uit van een bredere inspanning om handelscorridors te ontwikkelen, regionale economieën te versterken en ons voor te bereiden op een toekomst waarin olie niet langer de belangrijkste bron van inkomsten is.

De Golfstaten zetten ook grote inzetten op groene energie. Zonne-energie, groene waterstof en industriële expansie worden steeds belangrijker in hun economische strategieën.

Het doel is om hun economieën te diversifiëren en zich te positioneren als wereldleiders op het gebied van hernieuwbare energie.

Is de India-Midden-Oosten-Europa-corridor de nieuwe Zijderoute?

Een van de grootste economische projecten die momenteel in het Midden-Oosten gaande is, is de India-Midden-Oosten-Europa Economische Corridor, bekend als IMEC.

Het project, dat in 2023 werd aangekondigd, beoogt India, het Arabisch Schiereiland en Europa met elkaar te verbinden via een combinatie van spoorwegen, havens en digitale infrastructuur.

Het is bedoeld als alternatief voor het Belt and Road-initiatief van China en zou de wereldwijde handelspatronen aanzienlijk kunnen veranderen.

Ten eerste zal een maritieme route India verbinden met de Golf, waardoor goederen sneller en efficiënter kunnen worden vervoerd.

Ten tweede zal een spoorwegnetwerk alle zes de staten van de Golfstatenraad (GCC) met elkaar verbinden, waardoor er een naadloos transportsysteem over het Arabisch Schiereiland ontstaat.

Ten slotte zal er een noordelijke landcorridor door Jordanië en Israël lopen, die een directe route naar Europa biedt.

Als dit project slaagt, kan het Midden-Oosten een belangrijk wereldwijd handelscentrum worden. Hierdoor wordt de afhankelijkheid van traditionele scheepvaartroutes, zoals het Suezkanaal, verminderd.

Er zijn echter nog grote obstakels te overwinnen.

De voortdurende oorlog in Gaza en de herhaaldelijke aanvallen van de Houthi's op de scheepvaartroutes in de Rode Zee hebben de vooruitgang vertraagd.

Iran verzet zich tegen de corridor, omdat het land deze ziet als een middel om Israël te integreren in de regio en Teheran te isoleren.

Ook Turkije heeft zijn bezorgdheid geuit. President Erdoğan benadrukte dat er geen corridor kan worden geopend zonder Turkse betrokkenheid.

Egypte, dat sterk afhankelijk is van de inkomsten uit het Suezkanaal, vreest dat IMEC schepen van zijn wateren zal afleiden, wat de kwetsbare economie van het land verder zal belasten.

Toch is de handel tussen India en de VAE sinds 2022 al met 93 procent gestegen, wat de vraag naar alternatieve routes benadrukt.

Welke rol speelt de VS hierin?

De Verenigde Staten steunden IMEC aanvankelijk onder het bewind van Biden, omdat ze het zagen als een tegenwicht tegen de invloed van China op de wereldhandel.

Nu Donald Trump echter weer aan de macht is, is de rol van de VS bij het project minder zeker.

In tegenstelling tot Biden, die actief pleitte voor regionale integratie, lijkt Trumps strategie erop gericht om meer verantwoordelijkheid te delegeren aan regionale actoren, terwijl de directe betrokkenheid van de VS minimaal blijft.

Trump zal naar verwachting steun betuigen aan Saoedi-Arabië, de VAE en Israël bij het leiden van het project, terwijl hij aandringt op langdurige staakt-het-vuren in Gaza en Libanon om te garanderen dat de handelsroutes stabiel blijven.

Tegelijkertijd zal hij waarschijnlijk de druk op Iran opvoeren om te voorkomen dat het de ontwikkeling van IMEC verstoort.

Hoewel Trump goede relaties heeft met leiders als de Indiase premier Narendra Modi en de Italiaanse premier Giorgia Meloni, zal zijn regering IMEC mogelijk niet prioriteit geven vanwege andere dringende wereldwijde kwesties, zoals de spanningen met China en de aanhoudende oorlog in Oekraïne.

De succes van IMEC zal uiteindelijk minder afhangen van het leiderschap van de VS en meer van de mate waarin de Golfstaten, India en Europa samenwerken om de corridor te bouwen en te onderhouden.

Wat staat er de komende tijd te gebeuren in het Midden-Oosten?

De economische macht in het Midden-Oosten verandert. De invloed van Iran neemt af, terwijl de Golfstaten zich ontwikkelen tot de dominante financiële spelers in de regio.

Turkije streeft naar een grotere rol en IMEC zou de wereldhandel kunnen transformeren als het de politieke en veiligheidsuitdagingen aankan.

De belangrijkste vraag is of de regio de stabiliteit kan behouden.

Als de oorlogen in Gaza, Libanon en Jemen aanhouden, zullen economische projecten zoals IMEC het moeilijk krijgen om van de grond te komen.

Als het Midden-Oosten echter blijft overstappen van conflictgedreven politiek naar investeringsgedreven groei, kan het in de komende decennia een belangrijke speler worden in de wereldhandel.

De transformatie is al begonnen. De vraag is nu of de leiders van de regio dit kunnen volhouden.