Duitslands schuldenrem breekt: wat nu voor Europa's grootste economie?

De Duitse Bondsdag heeft vandaag een historische beslissing genomen. Een beslissing die eindelijk de Duitse schuldenrem zal doorbreken.

Dit beleid is sinds 2009 van kracht en heeft de afgelopen tien jaar bijgedragen aan de vermindering van de staatsschuld.

Terwijl andere landen zoals de VS en het VK nog steeds worstelen met een hoge schuldenlast.

Deze verandering, die wordt gedreven door defensiebehoeften en economische stagnatie, opent echter vanaf vandaag de deur naar €500 miljard aan nieuwe infrastructuuruitgaven in het komende decennium.

Het markeert ook een afwijking van een decennia oude economische doctrine die schuldreductie boven alles stelde.

Waarom de Duitse schuldenrem zo lang van belang is geweest

De Duitse schuldenrem beperkte de federale schuldopbouw tot slechts 0,35% van het bbp per jaar, met uitzonderingen alleen voor crises zoals recessies of natuurrampen.

Het was een product van de periode na de financiële crisis van 2008, voortkomend uit de angst voor oplopende tekorten en inflatie.

Maar de oorsprong ligt dieper. De Duitse afkeer van schulden is verbonden met historische gebeurtenissen, met name de hyperinflatie van de Weimarrepubliek in de jaren twintig en de sterke toename van de schulden na de hereniging in de jaren negentig.

Beide gebeurtenissen hebben diepe politieke littekens achtergelaten.

Deze fiscale terughoudendheid werd een punt van nationale trots. Tegen 2020 had Duitsland zijn schuldquote aanzienlijk verlaagd, terwijl landen als de VS en het VK een stijging zagen.

De Bundesbank en veel Duitse politici beschouwden de schuldenrem als essentieel voor het handhaven van de financiële stabiliteit en de wereldwijde geloofwaardigheid.

Maar dit fiscale conservatisme heeft de overheidsinvesteringen in cruciale infrastructuur door de jaren heen ook beperkt.

Wegen, spoorwegen en digitale infrastructuur zijn enkele voorbeelden van gebieden waarop Duitsland wordt bekritiseerd vanwege achterstand.

Bovendien bleven de militaire uitgaven onder de NAVO-norm van 2% van het bbp, iets wat binnenkort zal veranderen.

Waarom is het nu kapot gegaan?

De druk om de schuldenrem te heroverwegen neemt al jaren toe. De netto publieke investeringen van Duitsland zijn al meer dan 25 jaar negatief, wat de groei belemmert.

Belangrijke sectoren zoals transport, digitale infrastructuur en defensie kampen al jaren met chronisch onderfinanciering.

In 2024 meldde het Duitse Instituut voor Economisch Onderzoek dat de publieke kapitaalvoorraad in een tempo achteruitging dat sinds de jaren tachtig niet meer was gezien.

De katalysator voor verandering kwam uit het buitenland. Met Donald Trump terug in het Witte Huis en openlijk twijfelend aan de NAVO-verplichtingen, stond Duitsland voor het vooruitzicht vanverminderde Amerikaanse veiligheidssteun.

Duitse wetgevers betoogden dat de grootste economie van Europa, zonder Amerikaanse bescherming, meer in haar defensie moest investeren.

De situatie werd verder verergerd door economische stagnatie. Het Duitse bbp kromp in 2024 met 0,3%, het tweede jaar op rij dat er sprake was van een daling.

Zowel bedrijfsleiders als economen waarschuwden dat de Duitse industriële basis zonder grootschalige investeringen het risico liep achter te raken bij de wereldwijde concurrentie.

Zelfs de Bundesbank, die historisch gezien tegen begrotingstekorten was, erkende dat overheidsinvesteringen dringend nodig waren.

Wat er is gestemd en waarom het belangrijk is

Op 18 maart keurde de Bondsdag een grondwetswijziging goed met 513 stemmen voor en 207 tegen, waarmee de vereiste tweederdemeerderheid werd overschreden.

Het pakket omvat een infrastructuurfonds van €500 miljard over 12 jaar en vrijstelt alle defensie-uitgaven boven 1% van het bbp (ongeveer €45 miljard) van de schuldlimieten.

Bovendien mogen Duitse deelstaten nu jaarlijks tot 0,35% van hun bbp lenen.

Dit is een grote stap voor Duitsland.

Voor het eerst zal het land grootschalige publieke investeringen financieren met langetermijnschulden buiten de reguliere begroting.

Het pakket reserveert €100 miljard voor klimaatinitiatieven en €100 miljard voor projecten op staatsniveau.

De rest gaat naar spoorwegen, wegen, bruggen, scholen en ziekenhuizen. Dat zijn de gebieden waar de onderinvestering het meest nijpend is geweest.

Wat betreft defensie-uitgaven zal Duitsland, in plaats van te vertrouwen op in Amerika gemaakte wapens, nu prioriteit geven aan Europese fabrikanten.

Geplande aankopen omvatten zes F127-fregatten van Thyssenkrupp Marine Systems (met een waarde van meer dan €15 miljard) en 20 Eurofighter-gevechtsvliegtuigen van het BAE-Airbus-Leonardo-partnerschap (ter waarde van €3 miljard).

Ter vergelijking: het Duitse defensiefonds, dat in 2022 werd goedgekeurd, gaf de voorkeur aan Amerikaanse bedrijven als Lockheed Martin en Boeing.

Wat komt er daarna?

De volgende horde is de Bundesrat, de Duitse Eerste Kamer, die de grondwetswijziging ook met een tweederdemeerderheid moet goedkeuren.

Er staat een stemming gepland voor vrijdag.

Gezien de steun van de Beierse CSU en andere belangrijke deelstaten is de goedkeuring waarschijnlijk, maar niet gegarandeerd.

Juridische uitdagingen dreigen al. De extreemrechtse AfD en andere fiscaal conservatieven beweren dat de hervorming de democratische controle ondermijnt en het risico van onhoudbare schulden met zich meebrengt.

De rechtbanken hebben het wetgevingsproces tot nu toe laten doorgaan, maar de kwestie kan nog maandenlang omstreden blijven.

Los van juridische gevechten is de echte vraag de uitvoering. De Duitse publieke sector worstelt al lang met de oplevering van projecten.

Regelgevingsbarrières, bureaucratische vertragingen en politieke conflicten kunnen de impact van nieuwe uitgaven verminderen.

De DIHK (Duitse Kamer van Koophandel) heeft gewaarschuwd dat de stijgende kosten voor de schuldendienst de voordelen kunnen overtreffen als de fondsen niet efficiënt worden gebruikt.

Zal dit de economische richting van Europa veranderen?

De beslissing van Duitsland heeft bredere gevolgen.

De afgelopen jaren hebben de begrotingsregels van de EU, die werden beïnvloed door het Duitse beleid, de leencapaciteit binnen het blok beperkt.

Het versoepelen van de schuldrem in eigen land zou de Duitse houding ten aanzien van EU-brede uitgavenlimieten kunnen verzachten, vooral nu Frankrijk, Italië en andere landen aandringen op meer budgettaire flexibiliteit.

Het verhoogt ook de inzet voor de Europese defensie.

Door fors te investeren in Europese wapens en militaire infrastructuur, zet Duitsland in feite in op een autonomere Europese veiligheidsstrategie.

Dit zou de dynamiek binnen de NAVO kunnen veranderen en het evenwicht in de Europese defensie-industrie, waar Amerikaanse bedrijven nog steeds domineren, kunnen verschuiven.

Het belangrijkste is dat de hervorming aangeeft dat Duitsland bereid is groei en veiligheid boven schuldenreductie te stellen, een aanzienlijke afwijking van de orthodoxie na de crisis.

Beleggers zijn al optimistisch over de toekomstige groei, zoals blijkt uit de stijging van de DAX 30-index met 0,98% op de dag van de aankondiging.

De index bereikte tijdens de handelsdag zelfs even zijn hoogste punt ooit.

Of deze verschuiving echter leidt tot een duurzaam economisch herstel of tot fiscale instabiliteit, hangt af van hoe goed Berlijn de instroom van nieuwe schulden beheert en of het daadwerkelijk verbeteringen ter plaatse realiseert.