De Poolse verkiezingen van 1 juni hangen in de waagschaal: wat staat er op het spel?

De Poolse verkiezingen worden dit weekend afgesloten met een tweede ronde van de presidentsverkiezingen, waarvan de uitkomst nog onzeker is.

De pro-EU centrumfiguur Rafał Trzaskowski en de rechtse nationalist Karol Nawrocki bevinden zich in een statistisch gelijkspel, waarbij de stemmen van onbesliste kiezers naar verwachting de doorslag zullen geven.

Het gaat niet alleen om wie president wordt. De uitkomst bepaalt of Polen voorstander is van liberale hervormingen en een nauwere band met de EU, of dat het juist de nationalistische en conservatieve politiek verder uitbouwt.

Beide partijen behandelen dit alsof het de laatste ronde van een cultuurstrijd is. En beiden geloven dat de toekomst van het land op het spel staat.

Wie zijn de twee mannen die strijden om de macht?

Rafał Trzaskowski is de 53-jarige burgemeester van Warschau en een veteraan van het burgerplatform, de partij van premier Donald Tusk. Hij verloor de presidentsverkiezingen van 2020 met iets meer dan twee punten.

Dit jaar is hij terug met sterke steun in de steden, een moderniserende boodschap en de steun van elke partij in de regerende coalitie.

Op 53-jarige leeftijd is hij een bekende, gepolijste en meertalige persoonlijkheid. Hij presenteert zich als een veilige gok in een onstabiel gebied.

Zijn prestaties in Warschau omvatten infrastructuurverbeteringen, uitbreiding van het openbaar vervoer en zichtbare steun voor de LGBTQ+-gemeenschap, hoewel critici hem te academisch en losgeslagen van de dagelijkse realiteit noemen.

Karol Nawrocki is het tegenovergestelde. Op 42-jarige leeftijd is Karol een voormalig bokser en historicus die het Poolse Instituut voor Nationale Herinnering leidt.

Hij heeft geen politieke achtergrond, maar is door de oppositiepartij Recht en Gelijkheid (PiS) uitgekozen om nieuwe energie te brengen in het nationalistische rechtse kamp. Hij presenteert zichzelf als een man van traditie, geloof en orde.

Trzaskowski spreekt de steden van Polen en de Europees georiënteerde middenklasse aan. Nawrocki verbindt zich met de meerderheid op het platteland, de cultureel conservatieven en degenen die zich achtergelaten voelen.

Waarom deze stemming belangrijker is dan anders

Het Poolse presidentschap is geen sinecure. De president heeft vetorecht over wetgeving, controleert belangrijke buitenlandse beleidsbeslissingen en kan rechterlijke hervormingen blokkeren.

De aftredende president Andrzej Duda heeft die bevoegdheden gebruikt om vrijwel elke belangrijke hervorming van de coalitie van Tusk te blokkeren sinds deze in 2023 aantrad.

Het resultaat: de regerende partijen in Polen hebben de meerderheid, maar niet de vrijheid om te regeren.

Als Trzaskowski wint, verwijdert hij de laatste hindernis voor progressieve hervormingen, waaronder de herstructurering van de rechtbanken, legaal toegang tot abortus en burgerlijke unies voor homoseksuele stellen.

Als Nawrocki wint, houdt hij de positie van de nationalistische rechtse partijen vast en opent hij de deur voor een comeback van PiS in 2027.

Kortom, de uitkomst zal ofwel de pro-EU koers van Polen versterken, ofwel deze voor een volgende termijn vertragen, zo niet voorgoed verstoren.

Wat vertellen de cijfers ons?

De cijfers wijzen op een gelijkspel.

Trzaskowski won de eerste ronde op 18 mei met 31,36%, iets meer dan Nawrocki's 29,54%.

Sindsdien wijzen alle belangrijke peilingen erop dat de race spannender wordt.

Een IBRIS-peiling die op 25 mei werd gepubliceerd, gaf Trzaskowski 50,4% en Nawrocki 49,6%, waarbij bijna 9% onbeslist was.

Maar de ruwe stemmenaantallen van de eerste ronde onthullen een dieperliggend verhaal.

Extreemrechtse kandidaten als Sławomir Mentzen en Grzegorz Braun behaalden samen 21%. Hun achterban, jong en anti-establishment, heeft nu de macht in handen.

Beide kandidaten weten het. En beiden hebben geprobeerd hen te overtuigen.

Kunnen de kiezers van Mentzen de uitslag beïnvloeden?

Sławomir Mentzen eindigde als derde in de eerste ronde met bijna 15% van de stemmen, voornamelijk van mannen onder de 30. Zijn kiezers vertrouwen PiS of het Burgerplatform niet.

Ze willen lage belastingen, sterke grenzen en de EU op een afstand houden.

Mentzen publiceerde een achtpuntenprogramma met zijn standpunten en nodigde beide finalisten uit op zijn YouTube-kanaal.

Nawrocki tekende het live op tv. Trzaskowski weigerde, maar gaf wat velen omschreven als een meesterlijke les in beheerstheid en beleidskennis.

Vervolgens verscheen een video waarin de twee mannen na het interview samen een biertje dronken, in gezelschap van minister van Buitenlandse Zaken Radosław Sikorski.

De extreemrechtse partijen beschuldigden Trzaskowski van verraad. Maar miljoenen mensen keken naar het gesprek. Het is onduidelijk wie er het meeste profijt van heeft.

Mentzen wil geen koning zijn. Hij wil de koningmaker zijn.

Buitenlandse invloed, reclameschandalen en politieke onrust

De campagne is niet schoon geweest. Republikeinen in het Amerikaanse Congres beschuldigden de EU ervan Trzaskowski te steunen door middel van dubbele standaarden en zwijgzaamheid.

Donald Trump ontmoette Nawrocki in het Oval Office en vertelde hem dat hij zou winnen. Voormalige Trump-bondgenoten maakten campagne voor hem tijdens een CPAC-conferentie in Polen.

Ondertussen bevestigde het Poolse cyberbeveiligingsagentschap de aanwezigheid van door buitenlandse bronnen gefinancierde Facebook-advertenties die Trzaskowski steunden en Nawrocki aanvielen, maar kon het de bron niet identificeren.

PiS beweert dat het geld van Democraten in de VS kwam. Trzaskowski ontkent betrokkenheid en dreigt met juridische stappen.

Niets hiervan heeft de peilingen veranderd. Maar het heeft wel het gevoel aangewakkerd dat grotere spelers de Poolse verkiezingen in de gaten houden en dat de inzet niet langer alleen nationaal is.

Wat de bijeenkomsten onthulden

Op 25 mei hielden beide campagnes gelijktijdig bijeenkomsten in Warschau, op slechts enkele straten van elkaar verwijderd.

Trzaskowski's "Patriottenmars" trok naar schatting 500.000 mensen, aldus zijn campagneteam.

Het werd gesteund door de gehele regerende coalitie en omvatte een toespraak van de aanstaande president van Roemenië, Nicușor Dan, die hechtere banden binnen de EU beloofde.

Nawrocki's "Mars voor Polen" trok ongeveer 50.000 mensen, aangevoerd door PiS-voorzitter Jarosław Kaczyński.

Hij beloofde een veilig, sterk Polen met een christelijke identiteit en presenteerde zichzelf als een stem voor de vergeten.

De beelden uit Warschau maakten één ding duidelijk: Polen is niet in tweeën verdeeld. Het is doormidden gespleten.

Wie gaat er dan winnen?

Niemand weet het. En dat is zeldzaam in de Poolse politiek. Het land is verdeeld tussen twee modellen van identiteit, macht en verbondenheid.

Trzaskowski heeft de steden, de gematigden en een groot deel van de regerende coalitie achter zich.

Nawrocki heeft de stemmen van het platteland, de PiS-machine en een groot deel van het extreemrechtse electoraat achter zich. De stemmen van de jongeren zouden de uitkomst kunnen bepalen. Of helemaal niet verschijnen.

Wat zeker is, is dat beide mannen op hetzelfde moment hun piek hebben bereikt. Niemand heeft een doorslaggevend voordeel. Nu is het alleen nog een kwestie van tellen.