De 'Thucydides-val': waarom een oorlog van 2.500 jaar boven de Trump-Xi-top dreigde

In 2015 gebruikte de Chinese president Xi Jinping de term “Thucydides-val” in Seattle voor een publiek dat onder meer voormalig minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger omvatte.

"Er bestaat in de wereld niet zoiets als de zogenaamde Thucydides-val. Maar indien grote landen herhaaldelijk de fouten van strategische miscalculatie maken, kunnen ze dergelijke vallen voor zichzelf creëren," zei Xi voorafgaand aan een staatsdiner dat toenmalig president van de VS Barack Obama gaf.

Hij gebruikte de uitdrukking opnieuw in 2024 tijdens zijn ontmoeting met de Amerikaanse president Joe Biden in Lima, Peru, aan de zijlijn van de 31e top van APEC-leiders.

"De Thucydides-val is geen historische onvermijdelijkheid. Er mag geen nieuwe Koude Oorlog worden gevoerd en die kan niet worden gewonnen. China in toom houden is onverstandig, onaanvaardbaar en gedoemd te mislukken," zei hij.

Xi haalde de term voor een derde keer aan tijdens het recente bezoek van de huidige Amerikaanse president Donald Trump aan China.

Sprekend vóór Trump in de Grote Hal van het Volk zei Xi dat de wereld op een nieuw kruispunt was aangekomen.

"Kunnen China en de Verenigde Staten de ‘Thucydides-val’ overwinnen en een nieuw paradigma voor betrekkingen tussen grootmachten vestigen?" vroeg hij.

Gedurende meer dan een decennium hebben Xi Jinping en hoge Chinese diplomaten het begrip aangehaald en het niet voorgesteld als een onvermijdelijke uitkomst maar als een waarschuwing tegen strategische miscalculatie.

Wat deze keer anders is, is hoe Jinping het gebruikte, zei Steve Bannon, een voormalig strateeg van Trump en liefhebber van de Peloponnesische Oorlog.

Bannon interpreteerde de opmerking als een dreigement gericht aan Donald Trump over Taiwan, en waarschuwde dat als de Verenigde Staten zich bemoeiden met wat China als interne aangelegenheden beschouwt, dat tot gewapend conflict zou kunnen leiden.

“Het staat je extreem in het gezicht, zeker wanneer dit de openingsverklaring is,” zei Bannon, aldus Politico.

Wat is de Thucydides-val?

Thucydides, de oude Griekse historicus, schreef de Peloponnesische Oorlog (431–404 v.Chr.) tussen Athene en Sparta op en schreef de oorzaken toe aan een reeks politieke, economische en strategische factoren.

Een van zijn meest geciteerde observaties luidt:

“Wat de oorlog onvermijdelijk maakte was de groei van de Atheense macht en de angst die dit bij Sparta veroorzaakte.”

Later bedacht Graham Allison, Douglas Dillon Professor of Government aan Harvard, de term “Thucydides-val” in zijn boek Destined for War.

Het verwijst naar de precaire situatie waarin een opkomende macht dreigt een gevestigde macht te verdringen — een situatie die historisch vaak tot oorlog heeft geleid.

Naarmate China blijft opkomen en de wereldwijde leiding van de Verenigde Staten uitdaagt, heeft Allison gezegd dat het idee relevanter aanvoelt dan ooit.

Schrijvend voor de Financial Times in 2012 stelde Allison dat “de bepalende vraag over de wereldorde in de komende decennia zal zijn: kunnen China en de VS Thucydides' val ontlopen?”

Allison werkte het idee van de “val” verder uit in zijn boek uit 2017 Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap?, waarin hij betoogde dat de twee landen “op een botsingskoers voor oorlog lagen — tenzij beide partijen moeilijke en pijnlijke stappen zetten om dit te voorkomen.”

Om zijn theorie te illustreren identificeerde professor Allison 16 gevallen in de geschiedenis waarin een opkomende macht een heersende macht dreigde te verdringen.

Volgens zijn telling, die subjectief is, eindigden 12 van de 16 rivaliteiten in conflict.

Waarnemers hebben opgemerkt dat Xi de term al jaren gebruikt, maar het aanhalen van de klassieke verwijzing tijdens Trumps bezoek kan zijn positie ten aanzien van Taiwan hebben voorspeld.

Xi's verklaring over Taiwan en de implicaties

“De Taiwan-vraag is de belangrijkste kwestie in de Chinees-Amerikaanse betrekkingen,” zei Xi, verwijzend naar het zelfbesturende eiland dat China als eigen grondgebied opeist.

“Als het verkeerd wordt aangepakt, kunnen de twee landen botsen of zelfs in conflict raken, waardoor de gehele Chinees-Amerikaanse relatie in een uiterst gevaarlijke situatie wordt geduwd,” voegde hij eraan toe.

“Als het goed wordt afgehandeld, zal de bilaterale relatie over het geheel genomen stabiliteit genieten. Anders zullen de twee landen confrontaties en zelfs conflicten hebben, waardoor de gehele relatie ernstig in gevaar komt,” luidde een Chinese verklaring.

Wen-Ti Sung, niet-resident fellow van het Global China Hub van de Atlantic Council, zei dat Xi's toon “verrassend ferm was voor topdiplomatie”.

Dat was bedoeld als signaal aan Trump dat de “Taiwan-kwestie de roodste van rode lijnen” voor Peking blijft.

Xi’s boodschap was volgens Sung “behandel Taiwan goed en we zijn vrienden; behandel Taiwan verkeerd en we kunnen vijanden worden voordat je het weet”, in een analyse door The Guardian.

In Xi’s versie van de analogie is een zelfverzekerder China de Athene tegenover een Amerikaanse Sparta.

Geen van beide rollen is bijzonder aantrekkelijk: Athene verloor de oorlog, haar rijk en het grootste deel van haar invloed. Sparta won, maar zijn dominantie onder de Griekse stadstaten nam enkele decennia later ook af.

Tussen de regels lezen

Tijdens een staatsbanket later die avond koos de Chinese president Xi Jinping een meer verzoenende toon en benadrukte dat de Verenigde Staten en China konden omgaan met wat velen zien als steeds onvermijdelijke strategische wrijving.

“Het grote herstel van de Chinese natie bereiken en Amerika weer groot maken kunnen volledig hand in hand gaan … en het welzijn van de hele wereld bevorderen,” zei Xi.

Reactie op sociale media: de Amerikaanse president Donald Trump zei dat Xi “zeer elegant had verwezen naar de Verenigde Staten als mogelijk een afnemende natie”.

Natuurlijk voegde Trump eraan toe dat dat geen verwijzing was naar de VS onder zijn bewind.

Trump veroorzaakte vrijdag verder onzekerheid toen hij weigerde direct te antwoorden of de Verenigde Staten Taiwan zouden verdedigen in het geval van een Chinese aanval.

“Die vraag werd mij vandaag gesteld,” vertelde Trump verslaggevers aan boord van Air Force One terwijl hij terugvloot naar de Verenigde Staten na de tweedaagse top in Beijing.

“Die vraag werd mij vandaag door president Xi gesteld. Ik zei dat ik daar niet over praat,” zei de president.

De opmerkingen van Trump kwamen nadat een verslaggever had gevraagd of de VS Taiwan zouden verdedigen als China militaire actie tegen het eiland zou ondernemen.

“Ik wil dat niet zeggen,” antwoordde Trump.

“Er is maar één persoon die dat weet. Weet u wie dat is? Ik. Ik ben de enige persoon,” zei hij, voordat hij toevoegde dat Xi hem diezelfde vraag eerder die dag had gesteld.

Een White House-samenvatting van de bijeenkomst die later werd gepubliceerd liet het land ook buiten beschouwing.

Waarom de Taiwan-vraag onbesproken kan zijn gebleven

Voorafgaand aan de top van deze week tussen de Chinese en Amerikaanse presidenten werd Taiwan algemeen gezien als de ongemakkelijke waarnemer, gevangen tussen 's werelds twee grootste machten.

Analisten suggereerden dat Taipei vreesde dat de onvoorspelbare en transactionele aard van Donald Trump ertoe zou kunnen leiden dat hij Washingtons langdurige steun voor het zelfbestuurde eiland zou heroverwegen.

Commentatoren speculeerden dat de behoefte van de Amerikaanse president aan Pekings steun om de lopende oorlog met Iran te beëindigen de weg zou kunnen effenen voor een soort “grand bargain”, waarbij Washington concessies aan Taiwan zou kunnen doen.

Maar de teneur van Xi’s opmerkingen suggereerde dat de Chinese leider “Taiwan misschien niet binnen dat kader wil plaatsen,” zei Alexander Huang, voorzitter van het in Taiwan gevestigde denktank Council on Strategic and Wargaming Studies, aldus The Guardian.

“Xi vroeg Trump niet openlijk iets te zeggen of zich ergens aan te committeren met betrekking tot Taiwan. Dit komt omdat Xi vindt dat de Taiwan-vraag strikt tussen [Taipei en Peking] moet worden behandeld. Openlijk Trump om specifieke woorden of acties vragen zou de indruk wekken dat Taiwan een ruilmiddel is dat in de handel kan worden geworpen,” zei Huang.

Experts zeiden ook dat Trumps besluit om geen alomvattend antwoord over Taiwan te geven neerkwam op het 'aanvoelen van de zaal' na Jinpings strenge verklaring.

Thucydides-val duikt opnieuw op in debat over mondiale macht

Xi Jinping is niet de enige leider die Thucydides aanhaalt bij het uitdagen van de Amerikaanse hegemonie.

In een veelgeprezen toespraak tijdens de jaarlijkse bijeenkomst van het World Economic Forum in januari opende de Canadese premier Mark Carney ook met een verwijzing naar Thucydides en citeerde daarbij de beroemde aforisme van de Griekse historicus: “the strong do what they can, and the weak suffer what they must.”

Carneys toespraak was vormgegeven als een oproep aan middenmachten om terug te dringen tegen een regering-Trump die, betoogde hij, de op regels gebaseerde internationale orde ontmantelt.

Ryan Swan, een China-VSrelaties expert bij het Bonn International Centre for Conflict Studies in Duitsland, ziet Xi’s herhaalde gebruik van het concept als onderdeel van een bredere diplomatieke inspanning van Peking om zich te presenteren als een “verantwoordelijke grootmacht” die vreedzaam kan samenleven met de Verenigde Staten.

Sinds hij in 2012 aantrad, heeft Xi erop aangedrongen dat de Verenigde Staten China als gelijkwaardige moeten behandelen en moeten afzien van tegenstand aan Peking binnen wat het als zijn invloedssfeer beschouwt — erkenning waarvan Chinese functionarissen geloven dat die zou bijdragen aan een stabielere co-existentie tussen de twee grootmachten.

“China ziet de Thucydides-val niet als een voorspellend model, zoals het in westerse kringen soms wordt gebruikt, maar als een dreiging die vermeden kan en moet worden,” zei Swan in een The New York Times-rapport.