İyileşme yolu: Ukrayna ekonomisini nasıl yeniden inşa etmeyi planlıyor?

Ukrayna ekonomisi yakın Avrupa tarihinin en zorlu dönemlerinden birini yaşıyor.

Rusya'nın işgalinin üzerinden neredeyse üç yıl geçmesine rağmen ülke, savaş sona erdiğinde ekonomisini yeniden inşa etmek için hâlâ zorlu bir mücadeleyle karşı karşıya.

Ukrayna ekonomisi ayakta kalmayı ve uyum sağlamayı başardı.

Ancak işgücü sıkıntısı, mali sıkıntı ve kırılgan enerji sektörü hâlâ aşılması gereken engellerdir.

Savaşın ne zaman sona ereceği ve en önemlisi Ukrayna ekonomisinin bundan sonra nasıl olacağı henüz belirsiz.

Ekonomik dayanıklılığın tarihi

Şubat 2022'de başlayan savaş ekonomik bir çöküşe yol açtı.

Ukrayna'nın GSYİH'si 2022'de %29,1 oranında daraldı. Bu, Avrupa tarihindeki en keskin düşüşlerden biriydi. Bu daralmada, kesintiye uğrayan tedarik zincirleri, kaybedilen topraklar ve yıkılan altyapı etkili oldu.

Ancak 2023 yılı, uluslararası yardımlar, özel sektörün uyum sağlama yeteneği ve kritik altyapının yeniden yapılandırılması çabalarının da katkısıyla GSYİH'nin %5,3 büyüme ile toparlanmasıyla birçok analisti şaşırttı.

Savunma harcamaları, tarımsal ihracat ve toparlanan metalurji endüstrisinin etkisiyle 2024 yılında GSYİH'nin %4 oranında büyümesi tahmin ediliyor.

OECD, savaşın devam etmesi durumunda büyümenin 2025'te %2,5'e, 2026'da ise %2'ye gerileyeceğini ve daha da yavaşlayacağını öngörüyor.

Ülkenin en büyük zorlukları arasında işgücü sıkıntısı ve lojistik aksaklıklar yer alıyor.

İşletmeler Batı Ukrayna'ya taşındı ve BT gibi bazı sektörler gelişti.

Ancak tarım ve çelik gibi sektörlerde meydana gelen yapısal hasarlar kalıcı izler bıraktı.

Ukrayna ekonomisinin kazananları ve kaybedenleri

Tarım, tarım arazilerinin yok edilmesinden, Karadeniz limanlarının abluka altına alınmasından ve ihracatın aksamasından olumsuz etkilendi.

Tahıl sevkiyatları 2022'de %50 oranında düştü, ancak alternatif kara yolları bir miktar toparlanmayı destekledi.

Ocak-Temmuz 2024 döneminde tarım, ihracatın %63,1'ini oluştururken, ABD doları cinsinden yıllık bazda %7,6'lık mütevazı bir büyüme kaydetti.

Bu kazanımlara rağmen sektör, yüksek nakliye maliyetleri ve uluslararası ticaret engelleriyle karşı karşıya kalıyor.

Ukrayna'nın çelik sektörü, önemli tesislerin işgal edilmesi nedeniyle 2022'de %80'in üzerinde daraldı.

2023 yılında mütevazı bir yüzde 8 büyüme kaydedildi, ancak enerji sıkıntısı ve altyapı hasarları toparlanmayı yavaşlatmaya devam ediyor.

Ukrayna'nın BT sektörü, 2023 yılında 7,3 milyar dolar ihracat geliri elde ederek kazanan oldu.

Hükümetin Diia platformu gibi dijital öncelikli girişimler, hizmetleri kolaylaştırdı ve uluslararası yatırımları çekti.

Uzaktan operasyonlar ve taşınmalar sayesinde uyum yeteneği gösteren sektör, kritik bir ekonomik dayanak haline geldi.

Enerji önemli bir kırılganlık olmaya devam ediyor.

Rusya'nın füze saldırıları, özellikle kent merkezlerini savunmasız bırakarak yaygın elektrik kesintilerine neden oldu.

Ukrayna yenilenebilir enerji çözümleri ararken ve enerji santrallerinin onarımı için uluslararası destek alırken, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), bu kışın ülkenin kırılgan şebekesinin test edileceği uyarısında bulundu.

Fitch kasvetli bir görünümü teyit ediyor

Fitch, 6 Aralık'ta Ukrayna'nın yabancı para cinsinden kredi notunu 'RD' (Sınırlı Temerrüt) ve yerel para cinsinden kredi notunu 'CCC+' olarak teyit etti.

Bu notun verilmesinin ardındaki sebep, devam eden borç yapılandırması ve savaştan kaynaklanan artan mali baskılardır.

Hükümetin tartışmalı savaş zamanı vergi artışlarına rağmen, kişisel gelir vergisinin %1,5'ten %5'e çıkarılmasına rağmen Fitch, savunma harcamalarının harcamalara hakim olmaya devam etmesiyle bütçe açıklarının 2024 ve 2025'te GSYİH'nın yaklaşık %20'si seviyesinde yüksek kalacağını öngörüyor.

Bu açıklar kısmen dış yardımlar ve iç borçlanma ile telafi ediliyor.

Uluslararası Para Fonu (IMF), mevcut programı kapsamında 9,8 milyar dolar dağıttı ve 2024 yılı sonunda 1,1 milyar dolar daha onaylandı.

Ancak Fitch, yabancı hibelerin azalması ve seçilen Başkan Donald Trump yönetimindeki ABD yardımlarına ilişkin belirsizliklerin kamu maliyesini daha da istikrarsızlaştırabileceği konusunda uyarıyor.

İşgücü kıtlığı ve ekonomik katılım

Erkeklerin askere alınması birçok işletmenin personel açığı yaşamasına neden oldu.

Şirketler, işgücünün belirsizliği nedeniyle ihracat planlamasında zorluk yaşadıklarını bildiriyor.

Kadınlar, sağlık, tarım ve eğitim gibi sektörlerde geleneksel olarak erkeklerin üstlendiği rolleri üstlenerek işgücünün çoğunluğunu oluşturmaya başladı.

Kadın girişimciler, mikro kredi programları ve uluslararası girişimlerin desteğiyle küçük ölçekli işletmeler de kurdular.

İşgücü açığının üretkenlik ve ekonomik toparlanma üzerindeki uzun vadeli etkisi Ukrayna'nın görünümü açısından endişe kaynağı olmaya devam ediyor.

Dış yardımın rolü

Uluslararası yardım, Ukrayna'nın savaş zamanı ekonomisinin omurgasını oluşturuyordu. ABD ve Avrupa Birliği'nin öncülüğündeki Batılı müttefikler, 2022'den bu yana 300 milyar doların üzerinde yardım sağladı.

Askeri yardımların yanı sıra, 2 milyar dolarlık IFC Ekonomik Dayanıklılık Eylem Programı ve G7'nin 50 milyar dolarlık kredisi gibi fonlar tarım, finans ve telekomünikasyona yönelikti.

Ancak, Başkan seçilen Trump yönetimindeki ABD yardımının geleceği belirsiz. ABD desteği azalırsa, Avrupa ortakları ve uluslararası finans kuruluşlarının harekete geçmesi gerekebilir.

G7'nin dondurulmuş Rus varlıklarından elde edilen faizi kredileri desteklemek için kullanma taahhüdü, Ukrayna'nın toparlanmasına uzun vadeli odaklanıldığının sinyalini veriyor.

Yeniden yapılanma: 500 milyar dolarlık bir soru

Ukrayna'nın yeniden inşası önümüzdeki on yılda tahmini 500 milyar dolar gerektirecek. Altyapı, yenilenebilir enerji ve BT temel önceliklerdir.

Çatışmalardan etkilenen bölgelerdeki yollar, köprüler ve konutların acil onarıma ihtiyacı var.

Yenilenebilir enerjinin yaygınlaştırılması fosil yakıtlara olan bağımlılığı azaltabilir ve enerji dayanıklılığını artırabilir.

Bilişim sektörünün başarısı Ukrayna'yı dijital inovasyonda lider konuma getirebilir.

Avrupa Birliği ile daha derin bir entegrasyon, ticaret ve yatırım için yeni fırsatların kapısını açabilir.

Ukrayna'nın AB'ye katılım müzakereleri, ülkenin ekonomisinin Avrupa standartlarıyla uyumlu hale getirilmesi yolunda ilerleme kaydedildiğinin sinyalini veriyor ve kurumsal modernizasyonun önünü açıyor.

Ukrayna'nın yeniden inşası yalnızca kaybedilenleri geri getirmek anlamına gelmiyor; aynı zamanda ülkeyi Avrupa'nın geleceğine entegre olmuş, modern, dinamik ve kapsayıcı bir ekonomi olarak yeniden hayal etme fırsatıdır.