Krijgt Europa te maken met een nieuwe schulddruk nu rentes fors stijgen?

De leenlasten van Europese overheden zijn de afgelopen dagen scherp gestegen, nu beleggers worstelen met de nasleep van het conflict rond Iran en het risico dat hogere energieprijzen de inflatie langer hoog houden.

Die beweging heeft de rentes op staatsobligaties in de hele regio opgedreven en vergroot de zorgen dat toch al gespannen overheidsfinanciën de komende maanden nog meer onder druk komen te staan.

De marktreactie weerspiegelt een eenvoudige maar ongemakkelijke afweging.

Als olie hoog blijft, hebben centrale banken mogelijk minder ruimte om het beleid te versoepelen, waardoor overheden hun schuld tegen veel hogere tarieven moeten herfinancieren dan ze een paar maanden geleden verwachtten.

Zelfs de recente opleving op de aandelenmarkten en voorzichtige hoop op een staakt-het-vuren hebben die druk weinig verlicht; obligatiebeleggers vragen nog steeds een hogere premie om staatsleningen aan te houden.

Waarom rentes stijgen

Centraal in de uitverkoop staat de hernieuwde energieschok.

Schade aan infrastructuur in de Golf en vrees voor verstoringen van scheepvaartroutes houden de oliemarkten gespannen, en voeden de verwachting dat de inflatie stijver kan blijven dan beleidsmakers willen.

Dat heeft beleggers gedwongen het pad van de rente in Europa te heroverwegen, met name voor de Europese Centrale Bank en de Bank of England.

Het resultaat is een scherpe herwaardering in de markten voor staatsschuld.

Het Verenigd Koninkrijk plaatste een recordhoeveelheid 10‑jarige gilts tegen een rendement van 4.916%, het hoogste niveau sinds 2008, terwijl Frankrijk 10‑jarige schuld uitgaf tegen 3.73%, het hoogste sinds 2011.

In Duitsland, Frankrijk, Italië en het VK zijn de kortlopende leenkosten duidelijk opgelopen, wat aangeeft dat de druk zich niet beperkt tot één markt of looptijd.

Waarom dit belangrijk is voor begrotingen

Hogere rentes vertalen zich snel in hogere rentelasten, en dat wordt een groeiend probleem voor overheden die al zware schuldenlasten dragen na jaren van pandemicuitgaven en stijgende rentes.

De netto rentelast van Groot-Brittannië wordt voor 2026-27 geraamd op ongeveer £109 miljard, ruwweg gelijk aan het defensiebudget van het land.

In Frankrijk worden de rentebetalingen dit jaar naar verwachting 59 miljard euro, waarmee ze die van Duitsland (30 miljard euro) overtreffen.

Italië kampt ook met toenemende druk.

S&P Global Ratings waarschuwt dat de rentelasten daar tegen 2028 9% van de overheidsinkomsten zouden kunnen opslokken.

Voor overheden die al moeite hebben steun aan huishoudens, defensie-uitgaven en fiscale terughoudendheid te combineren, laat dat veel minder ruimte voor beleidsflexibiliteit.

Herfinancieringsrisico is de volgende test

Het directe probleem is niet alleen de kostprijs van nieuwe leningen, maar ook de omvang van de schuld die moet worden afgelost en heruitgegeven.

Volgens S&P moet Italië dit jaar schuld uitgeven ter waarde van ongeveer 17% van het bbp, Frankrijk 12%, en het VK en Duitsland elk 7%.

Dat zijn grote financieringsbehoeften, zelfs in rustiger markten. In een wereld van hogere olieprijzen en strakkere financiële condities worden ze moeilijker te managen.

Daarom richten beleggers zich zo sterk op herfinancieringsrisico.

Een overheid kan een tijdelijke piek in de rentes verwerken, maar als zij een grote hoeveelheid aflopende schuld moet vervangen, kan de impact op de begroting snel en scherp zijn.

Dat geldt vooral voor landen waar politieke onzekerheid het fiscale vooruitzicht al vertroebelt.

Waarom het VK er bijzonder kwetsbaar uitziet

Het VK valt op vanwege de uitzonderlijk grote voorraad inflatiegekoppelde schuld.

Ongeveer ~24% van de Britse staatsschuld is aan inflatie gekoppeld, veel meer dan in de meeste grote Europese economieën.

Dat maakt het land bijzonder gevoelig wanneer prijsdruk toeneemt, omdat de kosten van schuldendienst zich sneller en scherper aanpassen.

Het Office for Budget Responsibility heeft aangegeven dat hogere inflatie de netto rentebetalingen van het VK al heeft opgedreven van 1.7% van het bbp in 2019-20 naar 4.4% in 2022-23.

In feite schaadt inflatie niet alleen consumenten. Het vreet ook aan de fiscale speelruimte van de overheid, waardoor ministers minder ruimte hebben om te besteden of belastingen te verlagen zonder het schuldenplaatje te verslechteren.

Wat er verder kan gebeuren

Een extra risico zit in de looptijden van de schuld.

Overheden hebben steeds meer kortlopende schuld uitgegeven om de leenkosten te beperken, maar die strategie maakt hen ook kwetsbaarder voor plotselinge renteveranderingen.

Het IMF waarschuwt dat landen met hoge schuldenlasten meer risico nemen naarmate leningen sneller aflopen en vaker moeten worden herfinancierd.

Dat plaatst Europa in een lastige positie.

Obligatiemarkten signaleren dat beleggers ongerust blijven over de combinatie van olie, inflatie en fiscale spanning, zelfs als de hoop op een staakt-het-vuren verbetert.

Tenzij energieprijzen overtuigender terugvallen en renteverwachtingen versoepelen, kunnen de leenkosten hoog blijven, waardoor overheden in de regio miljarden extra aan rentebetalingen moeten besteden precies op het moment dat groei en openbare financiën opnieuw onder druk komen te staan.