Przełomowe przekazanie Wysp Czagos Mauritiusowi przez Wielką Brytanię: jaka jest stawka?

W przełomowym posunięciu, dokonanym po latach negocjacji dyplomatycznych, Wielka Brytania ogłosiła, że zrzeka się suwerenności nad Wyspami Czagos, odległym, lecz strategicznie ważnym archipelagiem na Oceanie Indyjskim.

Decyzja ta, będąca efektem porozumienia politycznego między Wielką Brytanią a Mauritiusem, rozwiąże trwający od dziesięcioleci spór o wyspy, w tym o Diego Garcia, miejsce o ogromnym znaczeniu militarnym, wykorzystywane przez Stany Zjednoczone.

Umowa ta oznacza koniec wieloletnich roszczeń terytorialnych Wielkiej Brytanii do obszaru zwanego Brytyjskim Terytorium Oceanu Indyjskiego (BIOT).

Decyzja ta odzwierciedla również szersze zmiany w dyplomacji międzynarodowej, zwłaszcza po narastającej presji ze strony Organizacji Narodów Zjednoczonych i państw afrykańskich, które konsekwentnie wzywały Wielką Brytanię do zwrotu wysp Mauritiusowi.

„Po dwóch latach negocjacji jest to przełomowy moment w naszych stosunkach i dowód naszego trwałego zaangażowania na rzecz pokojowego rozwiązywania sporów i rządów prawa” – czytamy we wspólnym oświadczeniu wydanym przez oba kraje w czwartek:

Zgodnie z oficjalnym oświadczeniem, porozumienie polityczne podlega sfinalizowaniu traktatu i wspierających go instrumentów prawnych, a obie strony zobowiązały się sfinalizować ten proces tak szybko, jak to możliwe.

Co się dzieje z Diego Garcią?

Sercem negocjacji jest Diego Garcia, największy i najważniejszy atol archipelagu Czagos.

Od lat 70. XX wieku na wyspie mieści się duża amerykańska baza wojskowa, odgrywająca kluczową rolę w globalnym bezpieczeństwie.

Baza ta umożliwia Stanom Zjednoczonym demonstrowanie swojej siły na Oceanie Indyjskim i poza nim, zapewniając istotne wsparcie logistyczne dla okrętów marynarki wojennej, bombowców dalekiego zasięgu i operacji wywiadowczych w regionie.

Mimo że Mauritius uzyskał suwerenność nad Wyspami Czagos, baza wojskowa na Diego Garcia pozostanie funkcjonalna na mocy długoterminowego porozumienia.

Zarówno Wielka Brytania, jak i Mauritius zgodziły się zapewnić bezpieczne i efektywne funkcjonowanie bazy, która nadal będzie miała kluczowe znaczenie dla strategicznych interesów Zachodu w regionie, zwłaszcza w obliczu rosnącej konkurencji geopolitycznej z Chinami i Indiami.

Na mocy traktatu Wielka Brytania będzie sprawować suwerenne prawa nad Diego Garcia przez początkowy okres 99 lat, co zapewni ciągłą obecność operacji wojskowych.

Dzięki temu porozumieniu mamy pewność, że mimo przekazania Mauritiusowi suwerenności, funkcjonowanie bazy i jej znaczenie strategiczne pozostaną w dużej mierze niezmienione, co przyniesie korzyści zarówno mocarstwom zachodnim, jak i bezpieczeństwu regionalnemu.

Skutki ekonomiczne umowy

Umowa między Wielką Brytanią a Mauritiusem ma nie tylko znaczenie geopolityczne, ale również znaczące implikacje gospodarcze.

Traktat przewiduje znaczący pakiet wsparcia finansowego ze strony Wielkiej Brytanii dla Mauritiusu.

Pakiet ten będzie obejmował roczną indeksowaną płatność przez cały okres obowiązywania umowy oraz utworzenie nowego partnerstwa infrastrukturalnego w celu wsparcia kluczowych projektów rozwojowych na Mauritiusie.

Ponadto umowa ta stanowi ważny krok w kierunku rozwiązania historycznych niesprawiedliwości, jakich doświadczyła ludność Czagos, która została przymusowo przesiedlona w wyniku militaryzacji wysp.

Mauritius będzie teraz mógł swobodnie wdrażać programy przesiedleńcze dla mieszkańców Wysp Czagos na wyspach innych niż Diego Garcia.

Utworzony zostanie nowy fundusz powierniczy, którego kapitał pochodzić będzie z Wielkiej Brytanii. Będzie on miał na celu wsparcie działań przesiedleńczych i poprawę warunków życia przesiedlonej ludności.

Oprócz programu przesiedleń umowa określa również szerszą współpracę między Wielką Brytanią a Mauritiusem w zakresie ochrony środowiska, bezpieczeństwa morskiego i zwalczania nielegalnych połowów na archipelagu Czagos.

Warto odnotować, że utworzony zostanie Mauritiusowy Obszar Chroniony Morski, mający na celu ochronę jednego z najbardziej zróżnicowanych biologicznie środowisk morskich na świecie.

Kontekst historyczny i zmiana dyplomacji

Spór o Wyspy Czagos ma swoje korzenie w procesie dekolonizacji z lat 60. XX wieku.

Gdy w 1968 roku Mauritius uzyskał niepodległość od Wielkiej Brytanii, został zmuszony do oddania archipelagu Czagos Wielkiej Brytanii.

Niedługo potem Wielka Brytania wydzierżawiła Diego Garcia Stanom Zjednoczonym na cele wojskowe, w wyniku czego przesiedlono ponad 1000 mieszkańców Czagos.

Przymusowe wysiedlenie mieszkańców wyspy budzi nieustające niezadowolenie, a wielu mieszkańców Czagos wielokrotnie pozywało brytyjski rząd do sądu.

Przez dziesięciolecia Wielka Brytania rościła sobie prawa do wysp, mimo rosnącej krytyki ze strony społeczności międzynarodowej.

W ostatnich latach Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości i Zgromadzenie Ogólne ONZ przytłaczającą większością głosów orzekły na korzyść Mauritiusu, wzywając Wielką Brytanię do oddania ostatniej afrykańskiej kolonii.

Zmieniająca się sytuacja polityczna na świecie również odegrała kluczową rolę w decyzji Wielkiej Brytanii o rozstrzygnięciu sporu.

Narody afrykańskie zaczęły jednoczyć się wokół roszczeń Mauritiusa, zwiększając presję na Wielką Brytanię na forach światowych.

Co więcej, po Brexicie Wielka Brytania znalazła się w tej kwestii w izolacji dyplomatycznej, a nawet europejscy sojusznicy byli mniej skłonni poprzeć jej stanowisko.

Moment zawarcia umowy odzwierciedla również szersze dążenie Wielkiej Brytanii do zdobycia przychylności państw afrykańskich, zwłaszcza w świetle zmieniającej się dynamiki globalnej, obejmującej wojnę na Ukrainie i potencjalną drugą prezydenturę Trumpa w USA.