Trump'ın Çin, Meksika ve Kanada'ya uyguladığı gümrük vergilerinin merkezindeki fentanil krizi nedir?

ABD Başkanı Donald Trump, cumartesi günü Kanada, Meksika ve Çin'e yönelik kapsamlı gümrük vergilerini açıkladığında, "yasadışı göçmenlerin ve ölümcül fentanil de dahil olmak üzere uyuşturucuların oluşturduğu olağanüstü tehdit" nedeniyle kriz yatışana kadar gümrük vergilerinin uygulanmasını gerektiren ulusal bir acil durum oluştuğunu belirtmişti.

Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, "Kararlar, fentanil gibi kaçak uyuşturucuların yasadışı dağıtım ağları aracılığıyla ABD'ye akışının, halk sağlığı krizi de dahil olmak üzere ulusal bir acil durum yarattığını açıkça ortaya koyuyor" denildi.

Beyaz Saray, Çinli yetkililerin suç kartellerine öncü kimyasalların tedarikini engellemede veya ulusötesi suç grupları tarafından yapılan kara para aklamayı engellemede başarısız olduğunu belirtti.

Basın açıklamasında, Meksika uyuşturucu kartellerinin Meksika hükümetiyle bir ittifak kurduğu, bu ittifakın uyuşturucu üretmelerine ve taşımalarına izin verdiği, ABD'de yüz binlerce aşırı dozdan ölüme neden olduğu ve bunun da ülkenin güvenliğini tehdit ettiği belirtildi.

Ayrıca, Meksika kartellerinin Kanada'daki operasyonlarını genişlettiği, fentanil ve nitazen sentez laboratuvarlarının arttığı ve Kanada'nın yerel fentanil üretiminin arttığı ve bunun da uluslararası uyuşturucu ticaretini daha da körüklediğini söyledi.

Fentanil nedir?

Fentanil, eroinden 50 kat, morfinden ise 100 kat daha güçlü sentetik bir opioiddir.

Başlangıçta tıbbi amaçlı, özellikle şiddetli ağrıları (kanser ağrısı veya ameliyat sonrası ağrı gibi) tedavi etmek için geliştirilmiş olsa da, yasadışı üretimi ve kötüye kullanımı nedeniyle opioid krizinin başlıca nedenlerinden biri haline gelmiştir.

Tıbbi fentanil, doktorlar tarafından ağrıyı hafifletmek amacıyla bant, enjeksiyon veya pastil şeklinde reçete edilir.

Ancak yasadışı üretilen kaçak fentanil sıklıkla eroin, kokain veya sahte reçeteli haplarla karıştırılarak kazara aşırı dozlara yol açıyor.

Fentanil nedeniyle kaç Amerikalı öldü?

Ulusal Sağlık İstatistikleri Merkezi'ne göre, uyuşturucu doz aşımı yetişkinlerde yaralanmaya bağlı ölümlerin önde gelen nedenlerinden biridir ve Amerika Birleşik Devletleri'nde son birkaç on yılda artış göstermiştir.

Fentanil de dahil olmak üzere sentetik opioidler ve kokain ve metamfetamin gibi uyarıcıların aşırı doz vakaları da son birkaç yılda arttı.

Kurum, 2023 yılında uyuşturucu aşırı dozundan kaynaklanan 105.007 ölüm bildirdi ve bu da 100.000 kişide yaşa göre ayarlanmış 31,3 ölüm oranına denk geliyor.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), sentetik opioidlerin (çoğunlukla fentanil ile ilişkili maddeler) Ağustos 2023 ile Temmuz 2024 arasında ABD'de 61.800'den fazla aşırı doz ölümüne neden olmuş olabileceğini tahmin ediyor.

Ancak CDC'nin geçen yıl Kasım ayında yayınladığı bir raporda, aşırı dozdan kaynaklanan ölümlerin Haziran 2023 ile Haziran 2024 arasında yaklaşık %14 azaldığı belirtiliyordu.

BBC'ye konuşan Ulusal Uyuşturucu Bağımlılığı Enstitüsü Müdürü Nora Volkow, "Bu veriler iyimserliğe sebep olsa da, ABD'de her yıl yaklaşık 100.000 kişinin uyuşturucu doz aşımından öldüğünün tahmin edildiği gerçeğini gözden kaçırmamalıyız" dedi.

Fentanil tedarik zincirinde Çin ve Meksika'nın rolü

Fentanil üretiminde ihtiyaç duyulan öncü kimyasalların başlıca tedarikçisi Çin'dir.

DEA İstihbarat raporuna göre Çin, uluslararası posta ve ekspres gönderi operasyonları ortamı aracılığıyla kaçırılan fentanil ve fentanil ile ilgili maddelerin birincil kaynağı olmaya devam ediyor ve aynı zamanda Amerika Birleşik Devletleri'ne kaçırılan tüm fentanil ile ilgili maddelerin ana kaynağı konumunda.

Çin'in 2018-2019 yılları arasında yoğun ABD diplomasisi altında fentanil analogları ve iki fentanil öncülünü düzenleme çabalarına rağmen, planlama fentanilin ABD'ye akışını engellemeye yetmedi.

Aksine, sevkiyatların büyük ölçüde Meksika üzerinden yeniden yönlendirilmesine yol açtı.

Bu kimyasallar daha sonra Meksika kartelleri tarafından fentanil üretmek için kullanılıyor.

Kongre Araştırma Servisi'nin Aralık 2024 tarihli raporuna göre, şu anda ABD'ye gönderilen yasadışı fentanilin çoğu, Çin'den gelen kimyasal öncüller kullanılarak Meksika'da gizlice üretiliyor gibi görünüyor.

Sinaloa ve Jalisco Yeni Nesil Karteli (CJNG), Meksika'daki birincil ve "en tehlikeli" ulusötesi suç örgütleridir (TCO'lar).

Sahte ilaçlara (veteriner ilaçları da dahil) fentanil veya metamfetamin eklemek için çoğunlukla Çin'den ithal edilen hap presleri kullanıyorlar.

Raporda, ABD-Meksika sınırındaki eczanelerde ve turistik bölgelerde bazı sahte ilaçların satıldığı belirtiliyor.

Meksika hükümetinin kartellere karşı mücadelede başarısız olduğu ve bu nedenle kartellerin cezasız bir şekilde faaliyet göstermesine olanak sağladığı iddia ediliyor.

Kanada'nın fentanil tedarik zincirindeki rolü

Kanada'ya gelince, ülke başlangıçta esas olarak fentanil sevkiyatları için bir geçiş noktasıydı.

Ancak şimdi, Meksika kartellerinin Kanada'da fentanil ve nitazen sentez laboratuvarları işletmesiyle, yurtiçi fentanil üretimi artıyor.

Kanadalı yetkililer, ülke içinde fentanil üretimine yönelik büyüyen bir kara pazar konusunda uyarıda bulundu.

Ocak ayında, Kanada'daki Edmonton Kraliyet Mahkemesi, Jonathan Loyie adlı kişiyi büyük ölçekli bir fentanil üretim ve kaçakçılığı operasyonunun yönetici üyesi olarak oynadığı rol nedeniyle 16 yıl hapse mahkûm etti.

“Fentanil toptancıları, özellikle toplumumuzun en savunmasız üyeleri olan Kanadalıları ölüm veya diğer ağır zarar riskine sokuyor. Tek endişeleri, diğer insanların sefaletinden büyük miktarda kar elde edebilmek. Doğrudan tedarik zincirinin kaynağının bir parçası oluyorlar...,” dedi Kamu Savcılığı Müdürü George Dolhai.

Önceki ABD hükümetlerinin Çin ile birlikte fentanil konusunda aldığı önlemler

Trump'ın ilk yönetimi, Çin'e fentanili kontrollü madde olarak sınıflandırması yönünde baskı yaptı ve bu da Çin'in Mayıs 2019'da tüm fentanil analoglarını yasaklamasına yol açtı.

2021 yılında eski başkan Joe Biden, Çinli ve Meksikalı kuruluşlar da dahil olmak üzere fentanil kaçakçılarına yönelik yaptırımları genişleten başkanlık kararnameleri imzaladı.

Biden yönetimi 2023 yılında Çin ile fentanil öncüllerinin takibi konusunda iş birliğinin yeniden başlatılması konusunda yeni bir anlaşmaya vardı.

Geçtiğimiz yaz, Washington ve Çin'de toplanan uyuşturucuyla mücadele çalışma grubu, üç önemli fentanil öncüsüne yönelik düzenlemeyi sıkılaştıracağını duyurdu.

Brookings Enstitüsü'nde organize suç uzmanı olan Vanda Felbab-Brown, "Genel olarak, Avustralya gibi diğer ülkelerde olduğu gibi Çin de uyuşturucuyla mücadele işbirliğini ABD ile olan jeostratejik ilişkisine tabi kılıyor" dedi.

Bu, ABD-Çin ilişkilerinin kötüleşmesi durumunda Çin'in fentanil kaçakçılığını durdurmak için ABD ile çalışmaya daha az istekli olacağı anlamına geliyor.

Çin Dışişleri Bakanlığı tarifelere yanıt olarak "Fentanil Amerika'nın sorunudur" dedi. "Çin tarafı, Amerika Birleşik Devletleri ile kapsamlı uyuşturucu karşıtı iş birliği yürüttü ve dikkate değer sonuçlar elde etti."

Çin Maliye ve Ticaret Bakanlıkları, Pekin'in Trump'ın gümrük tarifesine Dünya Ticaret Örgütü'nde (DTÖ) sembolik bir jestle itiraz edeceğini ve Salı günü yürürlüğe girecek olan vergiye yanıt olarak belirtilmeyen "karşı önlemler" alacağını söyledi.