Gwałtowny wzrost cen ryżu w Japonii: co go napędza i dlaczego może wywołać kryzys polityczny

Ceny ryżu w Japonii stoją w obliczu najpoważniejszego szoku od ponad pół wieku, a koszty wzrosły ponad dwukrotnie w ciągu ostatniego roku.

Kryzys obnaża strukturalne wady systemu rolnego i podsyca niepokoje wyborców przed kluczowymi wyborami.

Dane japońskiego urzędu statystycznego pokazują, że ceny ryżu w maju wzrosły o 101,7% rok do roku, co jest najostrzejszym rocznym wzrostem od ponad 50 lat.

Skok ten nastąpił po wzroście o 98,4% w kwietniu i o 92,1% w marcu, odzwierciedlając stałe pogorszenie podaży i nasilającą się presję popytową.

Gwałtownie rosnące koszty stanowią duże obciążenie dla japońskich gospodarstw domowych.

Według Lowy Institute, średnia cena za pięciokilogramowy worek ryżu wzrosła w maju do 4 268 jenów (29,90 USD), z 2228 jenów (15,60 USD) rok wcześniej.

Dla rodzin zużywających 20 kilogramów miesięcznie przekłada się to na dodatkowy roczny wydatek w wysokości prawie 98 000 jenów (687 USD).

Jest to zniechęcająca liczba w kraju, w którym ponad 30% gospodarstw domowych zarobiło mniej niż 3 miliony jenów (21 032 USD) w 2022 roku.

W ostatnich miesiącach rząd Japonii próbował uwolnić ryż z zapasów awaryjnych , aby poradzić sobie z podwojeniem cen.

Na początku tego miesiąca firma poinformowała, że wypuści kolejne 200 000 ton ryżu, ale wydaje się, że w grę wchodzą tu bardziej strukturalne problemy.

Dlaczego ryż w Japonii stał się tak drogi?

Pogłębiający się kryzys ryżowy w Japonii wynika z wielu zbieżnych czynników.

Rekordowa fala upałów w 2023 r. zmniejszyła plony, a rozległe uszkodzenia spowodowane przez pluskwy śmierdzące jeszcze bardziej pogorszyły jakość i objętość.

Tymczasem ostrzeżenie przed trzęsieniem ziemi w sierpniu ubiegłego roku wywołało panikę zakupową i gromadzenie zapasów ryżu przez gospodarstwa domowe, co pogłębiło niedobór na rynkach detalicznych.

Sytuację dodatkowo komplikuje globalny niedobór pszenicy związany z trwającą wojną rosyjsko-ukraińską.

Wraz z gwałtownie rosnącymi cenami pszenicy wielu konsumentów w Japonii zwróciło się ku ryżowi jako bardziej przystępnej cenowo alternatywie, nieumyślnie zwiększając popyt i jeszcze bardziej napędzając gwałtowny wzrost cen ryżu w Japonii

Jednocześnie koszty nawozów – na które również wpłynął konflikt – wzrosły o ponad 30% w ciągu ostatnich pięciu lat, wywierając presję na rolników, którzy już teraz działają na wąskich marżach.

"Jednym z nich jest paniczne kupowanie z powodu pogłosek o mega-trzęsieniu ziemi" – powiedział Al Jazeerze Tim Harcourt, główny ekonomista Uniwersytetu Technologicznego w Sydney.

Struktura małych gospodarstw rolnych pod presją

Japoński model produkcji ryżu od dawna opiera się na drobnych rolnikach.

Według danych ze spisu rolnego w 2024 r. prawie dwie trzecie rolników uprawiających ryż uprawia mniej niż jeden hektar ziemi.

Do utrzymania produkcji potrzebni są jednak rolnicy pracujący na dużą skalę.

Na przykład w 2020 r. 16% rolników uprawiających ryż uprawiało więcej niż trzy hektary, co stanowi 70% całkowitej powierzchni upraw.

Wysiłki zmierzające do scalenia gruntów rolnych przyniosły ograniczone efekty.

W latach 2010-2020 liczba rolników uprawiających ponad 15 hektarów wzrosła o 83%, z 6 654 do 12 194.

Eksperci twierdzą jednak, że jest to nadal niewystarczające, aby zapewnić stabilne długoterminowe dostawy.

Instytut Badawczy Mitsubishi wezwał do zmiany polityki.

"Zwiększanie liczby rolników uprawiających ryż poprzez akumulację gruntów rolnych zaczęło osiągać swoje granice" – zauważył instytut, dodając, że tworzenie zrównoważonych zachęt ekonomicznych do uprawy ryżu jest niezbędne w obliczu rosnącej zmienności klimatu.

Szersze problemy z inflacją pogłębiają kryzys

Szersza presja inflacyjna w Japonii pogłębia kryzys.

Stopa inflacji bazowej w tym kraju – która nie obejmuje świeżej żywności – wzrosła w maju do 3,7%, co jest najwyższym poziomem od stycznia 2023 r. i powyżej oczekiwań ekonomistów.

Pomimo długotrwałej polityki Japonii polegającej na ochronie rynku ryżu za pomocą wysokich ceł importowych, gwałtowny wzrost cen krajowych zmusił niektórych konsumentów i restauracje do zwrócenia się w stronę importowanego ryżu.

Ta zmiana, choć stopniowa, wzbudziła obawy o samowystarczalność żywnościową kraju i długoterminową rentowność chronionego rynku rolnego.

Czy kryzys ryżowy stanie się dla Ishiby kryzysem politycznym?

Dla rządu Ishiby kryzys nie mógł nadejść w gorszym momencie.

W przyszłym miesiącu odbędą się wybory do wyższej izby parlamentu, a poparcie społeczne dla jego administracji już spadło do najniższego poziomu od czasu objęcia przez niego urzędu w październiku.

Gwałtowny wzrost kosztów żywności – zwłaszcza w przypadku czegoś tak symbolicznego i kulturowo znaczącego jak ryż – grozi erozją zaufania wyborców.

"Nie wiemy, dlaczego nie byliśmy w stanie obniżyć cen" – powiedział Ishiba w parlamencie w maju.

"Najpierw ustalimy dokładnie, ile jest ryżu i gdzie się znajduje".

Narasta oddolna presja. Grupy wsparcia, takie jak Save the Children Japan, poinformowały, że prawie jedna trzecia ankietowanych rodzin o niskich dochodach zmniejsza spożycie ryżu ze względu na problemy z przystępnością cenową.

"Ryż jest cenionym produktem w Japonii, więc kryzys gospodarczy automatycznie staje się kryzysem politycznym" – powiedziała Harcourt.

Niepewna ścieżka

Chociaż decydenci polityczni przyznają, że problem jest poważny, jasne rozwiązania pozostają nieuchwytne.

Interwencje rynkowe mające na celu ustabilizowanie cen musiałyby być połączone z długoterminowymi reformami struktury rolnictwa, adaptacji do zmian klimatu i zachęt produkcyjnych.

W międzyczasie gospodarstwa domowe dokonują cięć w gospodarstwach domowych, restauracje dostosowują menu, a import po cichu rośnie – wszystko to oznaki fundamentalnej zmiany w sposobie, w jaki Japonia może podchodzić do swoich najważniejszych produktów spożywczych w nadchodzących latach.

Jeśli nie zajmiemy się tym problemem, "kryzys ryżowy" może stać się nie tylko wyzwaniem gospodarczym i rolniczym, ale także decydującą kwestią polityczną w nadchodzących miesiącach.