İran ekonomisinin ülke çapında protestoların nedeni haline gelmesiyle

Tahran sokaklarında yanan mevcut protestolar, İran ekonomisinin çöküşünün son ve çaresiz belirtisi.

İran devleti, halkının refahını bölgesel etkiyle takas etti ve rejim güçlü kaldığı sürece halkın sessiz kalacağına dair bahse girdi.

Ve bu onlarca yıldır devam ediyor. Ta ki insanlar yeterince içtiklerine karar verene kadar.

Sahadaki gerçek şu ki, sosyal sözleşme hiperenflasyon ve ulusun enerji kalbinin fiziksel olarak yıkılması ile parçalandı.

Uzmanlar ve vatandaşlar artık günlük yaşamın matematiğinin tutunmadığı bir ülkeyi görüyor.

Riyal nasıl hayalet para birimi haline geldi

28 Aralık 2025'te İran riyali ticaret aracı olarak işlevini durdurdu ve ulusal gerilemenin bir sembolü haline geldi. ABD dolarına karşı rekor seviyeye ulaşan 1,47 milyon dolara ulaştı ve bu da orta sınıfın hayat birikimlerini tek bir öğleden sonra içinde fiilen yok etti.

Geleneksel olarak devleti destekleyen Büyük Pazar'daki tüccarlar, mallarını fiyatlandıramadıkları için dükkanlarını kapatıyor.

Bir müşteriye bir çift ayakkabı ya da palto'nun dün iki katına mal olduğunu söylemek zorunda kaldıklarında utanç hissediyorlar.

İran para birimi, 1979 devrimi'nden bu yana yaklaşık %20.000 değerini kaybetti, ancak son düşüş farklıdır çünkü dip noktası yok.

İnsanlar kafalarını suyun üstünde tutmak için mobilyalarını ve mücevherlerini altın ya da dolar karşılığında takas ediyor.

Hükümet panik içinde merkez bankası başkanını değiştirmiş olsa da, bu hamle kanamayı durdurmadı.

Riyal artık çoğu işletmenin tamamen kullanmaktan kaçınmaya çalıştığı hayalet bir para birimi.

İran'da genel enflasyon şu anda %52,6 seviyesinde iken, gıda enflasyonu %70'in üzerine çıktı; bu da basit yemek eylemini milyonlarca hane için sürekli bir endişe kaynağı haline getiriyor.

Gölge savaşının yüksek maliyeti

Ekonomik sıkıntı sadece kötü bankacılık politikalarının sonucu değil, çünkü ülkenin fiziksel altyapısı da başarısız oluyor.

Haziran 2025'teki 12 günlük savaş sırasında, İsrail ve Amerikan saldırıları birçok nükleer tesisi ve enerji tesislerini vurdu.

Bu saldırılar sadece nükleer programı geriye atmakla kalmadı, aynı zamanda elektrik şebekesi ve gaz boru hatlarını da felç etti.

Bu durum, yılın en soğuk aylarında sürekli elektrik kesintileri ve gaz kıtlıklarına yol açtı.

Daha da kötüsü, İran'ın petrol satmak için kullandığı 560 tankerlik gölge filosunun etkinliğini kaybetmesi.

Venezuela başkanının 2026 Ocak başında Amerika Birleşik Devletleri tarafından yakalanması, yaptırımlı ülkeler ağında büyük bir şok dalgası yarattı.

İran artık petrolünü Çin'deki küçük rafinerilere küresel piyasa fiyatının neredeyse %50 altında indirimle satmak zorunda.

Ülke hâlâ günde 3,2 milyon varil pompalarken, hazineye geri dönen gerçek gelir, 92 milyon nüfuslu bir ülkeyi yönetmek için gereken gelirin çok küçük bir kısmıdır.

Bu petrolün çoğu Malacca Boğazı'ndan gemi-gemi transferleriyle transponderlar kapalı olarak akıyor, ancak bu gizliliğin maliyeti, devleti kurtarmak için amaçlanan kârları tüketiyor.

Elitler için bir bütçe ve yoksullar için bir kupon

Yönetim tarafından yakın zamanda önerilen 2026 bütçesi, eyaletin önceliklerinin tam olarak nerede olduğunu gösteriyor.

Bu durum, güvenlik güçleri ve Devrim Muhafızları için finansmanda büyük bir artış da içeriyor; bu muhafızlar artık iki yıl öncesine göre neredeyse dört kat daha fazla tahsis alıyor.

Bu karar, hükümetin katma değer vergisini %12'ye çıkararak 950 trilyon Toman'lık büyük bir açığı kapatmasına rağmen alındı.

Tam bir ayaklanma önlemek için başkan, her vatandaşa yaklaşık 7 dolar değerinde aylık bir kupon verme planını açıkladı.

Şiraz veya Meşhed gibi bir şehirde yaşayan bir aile için bu miktar birkaç kilogram et ya da az miktarda ilaç almaya zar zor yetiyor.

Birçok İranlı, emeklilik fonlarının büyük ölçüde iflas ettiğini keşfetti ve bir emekli nesli sadece değersiz kağıtlarla kaldı.

Sabit para erişimi olan zengin elitler ile işçi sınıfı arasındaki uçurum hiç bu kadar geniş olmamıştı.

Batı şehirlerinde yetkililerin çocukları sosyal medyada lüks içinde yaşarken görünürken, ortalama vatandaşlara artık kendilerine hizmet vermeyen bir ideoloji uğruna kemerlerini sıkması söylenir.

Güvenlik güçleri neden tereddüt etmeye başladı

Protestolar şimdi tüm 31 eyalete yayıldı ve başkentteki öğrenci aktivistlerinin çok ötesine ulaştı.

Bir zamanlar rejimin belkemiği olan yoksul ve muhafazakar kasabalar bile şimdi huzursuzluğa katılıyor.

Batı eyaleti Ilam'da, güvenlik güçleri yaralı protestocuları tutuklamak için bir hastaneye baskın yaptığında durum özellikle şiddetli hale geldi.

Bu çaresizlik eylemi geri tepti çünkü yerel halkı öfkelendirdi ve sokaklarda daha büyük kalabalıkların sırılgılmayı reddetmesine yol açtı.

Bazı sıradan subayların yorgunluk ve tereddüt belirtileri göstermeye başladığına dair raporlar var.

Bu askerler, bastırmaları gereken insanlarla aynı %70 gıda enflasyonu ile karşı karşıya.

Onlara aynı değersiz riyal ile ödeniyor ve birçoğu, kendi ailelerini bile doyuramayan bir sistemi neden korumaları gerektiğini sorguluyor.

Hükümet, muhalefeti susturmak için idam cezasını artırmış olsa da, ekonomik riskler mutlak hale geldikçe korku ortadan kalkıyor gibi görünüyor.

Üniversite mezunları arasında eksik istihdam oranı %25'e ulaştı ve istikrarlı bir hayata giden yolu olmayan devasa bir eğitimli sınıf oluştu.

Normal bir hayat arayışı

İranlı protestocular karmaşık bir siyasi ideoloji aramıyor; Sadece normal bir hayat dedikleri şeyi arıyorlar.

Gelecek ay için plan yapabilmek istiyorlar, paralarının Cuma gününe kadar değerinin yarısı olacağı endişesi olmadan gelecek ayı planlamak istiyorlar.

Rejim, halkı Batı'ya karşı büyük bir tarihsel mücadelenin parçası olduklarına ikna etmeye onlarca yıl harcamıştır; Ancak bu anlatı başarısız oluyor çünkü masaya yiyecek koymuyor.

Ülke, doktorlar, mühendisler ve bilim insanlarının onları kabul edecek herhangi bir ülkeye gitmesi nedeniyle büyük bir beyin göçü yaşıyor.

Eyalet, hem öfkeli hem de kaybedecek hiçbir şeyi olmayan bir nüfusla kaldı.

Yasuj şehrindeki protestocular, yakın zamanda elitlerin çocuklarının Kanada'da olduğunu, kendi çocuklarının ise hapiste olduğunu bağırdı.

Bu duygu, devrimin eski sloganlarının yerini aldı. Bugün İran'daki mücadele, başarısız bir devletin sürekli yükü olmadan var olma hakkı üzerine.

Uzun süre zorla yönetebileceğini, ama sonsuza kadar aç karnıyla hüküm süremeyeceğinizi keşfediyorlar.

İşte bu, öngörülebilir ve onurlu bir hayat arzusunun nihayet gizli polisin korkusunu geride bıraktığı an.