Analiz: Jet yakıtı neden şu anda petrol piyasasının en büyük krizi

İran'daki savaş ve bunun sonucunda Hürmüz Boğazı'nın kapanması petrol piyasasında akut bir kıtlık yarattı. Ancak kamuoyunun ilgisi çoğunlukla ham petrole yöneldi. Oysa kıtlık jet yakıtında çok daha belirgin.

Jet yakıtının rekor yüksek fiyatı—Nisan başında ton başına yaklaşık 1.800 $—bu eğilimi yansıtıyor; savaşın başlangıcından bu yana fiyatlar zirvede iki kattan fazla arttı.

Uyarılar son günlerde arttı. 9 Nisan'da Airports Council International (ACI), Avrupa Komisyonu'na yazdı ve Hürmüz Boğazı'nın devam eden kapanışının üç hafta içinde havacılık yakıtında sistemik bir kıtlığa yol açabileceği ve bunun Avrupa ekonomisine önemli zarar verebileceği konusunda uyardı.

Fiyat artışı ve yaklaşan kıtlık uyarıları

Hürmüz Boğazı tekrar işletmeye açıldıktan sonra bile International Air Transport Association (IATA), jet yakıtı arzının gerekli seviyelere dönmesinin birkaç ay süreceğini öngörüyor.

Geçen hafta IATA başkanı, yakıt kıtlıklarının Mayıs sonundan itibaren Avrupa genelinde uçuş iptallerine yol açabileceği uyarısında bulundu.

International Energy Agency (IEA) de bu endişeyi yineleyen bir açıklama yaparak bazı Avrupa ülkelerinin önümüzdeki altı hafta içinde jet yakıtı açıkları yaşayabileceği konusunda uyardı.

Avrupa Birliği Enerji Komiseri'nin uyarısına göre, en iyimser senaryoda bile Avrupa zorlu bir yazla karşı karşıya kalabilir çünkü jet yakıtı kıtlıkları bekleniyor.

Dan Jorgensen'e göre Avrupa Birliği, jet yakıtı arzı üzerindeki beklenen etkiyi hafifletmeye yönelik önlemler geliştiriyor. "Gerekirse elimizdeki jet yakıtı kaynaklarını yeniden dağıtabilir ve paylaşabiliriz," dedi ve olası işbirliklerine işaret etti.

Bu tıkanma özellikle ciddi çünkü Orta Doğu Avrupa'nın jet yakıtı ihtiyacının yaklaşık %75'ini tedarik ediyor.

IEA'nın aylık raporunun yakın tarihli özel bölümünde vurgulandığı üzere, Avrupa jet yakıtı piyasası şu anda aşırı sıkışık durumda. 

Geçen yıl Avrupa OECD ülkeleri günlük 1,6 milyon varil jet yakıtı tüketti. Avrupa içindeki rafineriler günlük 1,1 milyon varil tedarik etti ve günlük net 500.000 varil ithalat gereksinimi kaldı.

Önemli olarak, bu ithalatın %75'i (günlük 375.000 varil) tarihsel olarak Körfez bölgesinden geliyordu. Hürmüz Boğazı üzerinden deniz taşımacılığının bloke edilmesi nedeniyle bu hayati tedarik şimdi kesildi.

Yerine kaynak bulmanın zor olması bekleniyor. Güney Kore, Hindistan ve Çin gibi büyük alternatif tedarikçilerin de ihracata sınırlı jet yakıtı ayırmaları muhtemel. 

Bu kıtlık, Orta Doğu'dan gelen ham petrol arzındaki kesintinin doğrudan bir sonucudur ve bu da rafineri çıktılarında azalmaya yol açtı.

ABD tepkisi ve düşük stoklar

ABD büyük bir jet yakıtı üreticisi ve son dönemde belirgin bir net ihracatçı haline geldi; ihracatlarda kayda değer bir artış görüldü. 

ABD Enerji Enformasyon İdaresi verileri, ihracatın Nisan başında günlük 442.000 varille rekor seviyeye ulaştığını; son dört haftalık ortalamanın günlük 366.000 varil ile beş yıllık ortalamanın 200.000 varil üzerinde olduğunu gösteriyor. Bu ihracatların özellikle Avrupa'ya yönelik kısmının dağılımı ise belirsiz.

IEA'ya göre ABD'nin Avrupa'ya vereceği ek jet yakıtı, Körfez'ten azalan sevkiyatların yol açtığı açığın %50'sinden biraz fazlasını kapatacak düzeyde öngörülüyor. 

Kpler ve LSEG verileri, ABD'nin Nisan ayında Avrupa'ya jet yakıtı ihracatının günlük 149.000 ile 200.000 varil arasında tahmin edildiğini gösteriyor. Commerzbank'e göre gerçekleşirse bu hacim yaklaşık son on yılın en yüksek düzeyini işaret edecek.

IEA'nın vurguladığı üzere OECD Avrupa'da jet yakıtı arzı önemli ölçüde ithalata bağımlı. Önde gelen ülkeler arasında yalnızca İspanya net ihracatçı; Türkiye ise neredeyse kendine yetiyor. 

Buna karşılık Almanya, Fransa ve İtalya ihtiyaç duydukları jet yakıtının yalnızca yaklaşık yarısını yerel olarak üretebiliyor. Avrupa'nın en büyük jet yakıtı tüketicisi Birleşik Krallık ise arzının %65'ini ithalata bağlıyor. 

IEA ayrıca stok seviyelerinde keskin bir düşüşe dikkat çekti; özellikle Amsterdam-Rotterdam-Antwerp (ARA) bölgesindeki stoklar Nisan ortasında 600.000 tonun altına inerek altı yıllık bir dip seviyeye ulaştı.

Kuzeybatı Avrupa'nın önemli bir bölümünü besleyen ARA jet yakıtı stokları, Aralık ortasında olağan seviyenin neredeyse iki katıydı.

Commerzbank AG emtia analisti Carsten Fritsch, "Orta Doğu'dan gelen jet yakıtı arzının kaybı ve yeterli ikamenin olmaması durumunda stoklar daha da düşme riski taşıyor; özellikle bu mevsimde olduğu gibi önümüzdeki aylarda jet yakıtı talebi artacağı için," dedi. 

IEA senaryoları, AB hafifletme önlemleri

IEA, Orta Doğu tedariklerinin ikame oranına bağlı olarak Avrupa jet yakıtı stoklarının seyri için dört senaryo geliştirdi.

Tüm Orta Doğu tedarikleri veya bunların %90'ı ikame edilirse stokların talebi yeterince karşılaması bekleniyor. Ancak bu koşullar altında yıl sonu stokları tipik aralığın altında (ve %90 senaryosunda önemli ölçüde altında) olacak.

İkame oranları düştükçe durum daha da riskli hale geliyor:

• %75 ikame: Stoklar zirve yaz aylarında talebi karşılamaya yetmeyecek ve Ağustos'ta kıtlık riski oluşturacak.
• %50 ikame veya daha az: Jet yakıtı kıtlığının Haziran itibarıyla başlaması öngörülüyor.

AB, jet yakıtı sıkıntısını ele almak ve uçuş kısıtlamalarını önlemek için Çarşamba günü bir taslak öneri sunacak. Planlanan önlemler arasında gelecek ay AB çapında petrol ürünü rafineri kapasitesinin haritalanması, mevcut kapasitenin tam kullanımının ve bakımının sağlanması ile jet yakıtı arzını iyileştirmeye yönelik diğer adımlar yer alıyor. 

Yetkililer tekliflerin hâlâ geliştirildiğini söylüyor. Ancak IEA birçok Avrupa rafinerisinin zaten tam kapasitede olduğunu belirttiği için etkinin sınırlı olabileceği ifade ediliyor. 

Tartışılan seçenekler arasında üye devletler arasında 'optimize edilmiş' jet yakıtı dağıtımı da bulunuyor.

“Bu kayıp şimdi keskin şekilde hissediliyor.” dedi Fritsch.