Yeni ABD-İran barış anlaşmasında neler var? Bildiklerimiz

Küresel hisseler ve kripto paralar bugün yükseliyor; Nikkei 225, Kospi ve Topix gibi önde gelen Asya endeksleri, ABD ile İran'ın bir anlaşmaya vardığını doğrulamalarının ardından %5'in üzerinde sıçradı. Ancak iki taraf, mutabakat zaptı (MoU) hakkında daha fazla ayrıntı vermedi. Bu makale, Cuma günü imzalanacak anlaşmada yer alması muhtemel bazı detaylara bakıyor.

ABD-İran anlaşması Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasını öngörüyor

Anlaşmanın en önemli kısmı, Hürmüz Boğazı'nın geçiş ücreti alınmadan yeniden açılması. Başkan Donald Trump bir açıklamasında dar boğazın savaş başlamadan önce olduğu gibi kalıcı olarak geçiş ücreti alınmadan kalacağını söyledi. 

NYT'ye göre, mutabakat zaptı boğazdaki geçiş ücretlerini 60 gün süreyle askıya alacak ve ardından geleceğe ilişkin bölgesel bir diyalog başlayacak. İran, boğazdan geçen gemilere çevresel veya güvenlik ücreti gibi ücretler uygulamak için Umman ile işbirliği yapabileceğine dair ipucu verdi.

İran, anlaşmanın Lübnan'daki çatışmaları sona erdireceğinde ısrar ediyor

Mutabakat zaptının bir diğer kilit kısmı ise İran'ın Lübnan'da da çatışmaların sona erdirilmesini ısrarla talep etmesi; burada İsrail ile Hizbullah şiddetli çatışmalara girmişti.

İsrail ise ABD ile görüşmelerin tarafı olmadığını ve ülkedeki operasyonlarına devam edeceğini söyledi. Pazar günü ülkenin ordusu Güney Beyrut'u hedef alan saldırılar başlattı; bu hamle Donald Trump'ın eleştirisine yol açtı. 

ABD ile İran arasındaki mutabakat zaptının önemli bir riski, İsrail'in bombardıman kampanyasını sürdürme olasılığıdır. Geçen hafta gördüğümüz gibi, İran müdahale etmeye karar verebilir; bu da ABD'yi yeniden çatışmaya sürükleyebilir. Nitekim Trump'ın Netanyahu ile aralarının bozulduğuna dair işaretler var. NYT'ye şöyle dedi:

“O çok zor bir adam ve dürüst olmak gerekirse, bunu yaptığımız için bize çok minnettar olmalı. Çünkü İran'ın nükleer bir silahı olsaydı, İsrail iki saat bile dayanamazdı.”

İran'a yapılacak ödemelerin akıbeti belirsiz

Açıklanmayan kilit bir unsur, İran'ın alacağı para miktarıydı. İranlıların boğazın geçiş ücreti alınmadan yeniden açılmasını kabul etmeleri için nakit vaadi verilmiş olması gerekirdi.

Medya haberleri, İran'ın bu dönemde 24 milyar dolar tutarında fon alacağını öne sürüyor. Bu tutarın 12 milyar doları müzakereler başlamadan önce çözülecek, geri kalan ise uygulama sürecinde serbest bırakılacak. 

Bu fonlar, Başkan Barrack Obama'yı İranlılara 400 milyon dolar nakit göndermekle suçlayan Trump için büyük bir risk teşkil ediyor. Bu durumda düzenleme, Katar gibi diğer ülkelerin fonları İran'ın dondurulmuş varlıklarıyla teminatlandırılmış bir kredi şeklinde serbest bırakması biçiminde olabilir. 

Gerçekten de, son raporlar BAE'nin İran'a 10 milyar dolar değerinde fonları serbest bırakmaya başladığını öne sürüyor. Reuters'a göre 3 milyar dolar zaten İran'a gönderildi; BAE, İran'la ilişkileri onarmaya çalışıyor çünkü İran füzeler ve insansız hava araçlarının (drone) başlıca alıcılarından biri haline gelmişti.

İran'ın nükleer programının akıbeti belirsiz

ABD ile İran arasında varılan anlaşma, İran'ın nükleer silah yapmayacağı taahhüdü dışında herhangi bir nükleer konuyu içermiyor. Bu, yıllardır İran'ın tutumu oldu ve JCPOA anlaşmasında da yer alan bir ifadeydi. 

İran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT) üyesi olduğu için uranyum zenginleştirme hakkından vazgeçmeyeceğinde ısrar etti. 

Bir diğer bilinmeyen ise Trump'ın "toz" olarak nitelendirdiği, halihazırda zenginleştirilmiş uranyumun akıbeti. Trump, ABD'nin bu maddeleri geri alacağını ısrarla belirtti; bu, İran'ın önemli noktalara mayın yerleştirmiş olması nedeniyle riskli bir süreç.